Morphinum

NO3

W tym różne sole, do których odwołano się w wykazie źródeł.

Przygotowanie , Rozcierki lub roztwory w alkoholu.

Źródła.

1 , Sertürner (odkrywca M.) przyjął 1/2 grana, powtórzył dawkę po pół godzinie, a następnie ponownie po kwadransie, Annali Univerz. di Med., xxvii (Buchner's Toxicologie, 1827, p. 201); 2 , Bally, doświadczalne działanie umiarkowanych dawek, a także 2 granów sulf. lub acet., Méd. de l'Acad. Roy. de Méd. a Paris (za Wibmerem); 3 , Charvet, doświadczenia na sobie z 1 granem octanu, Wirkung des Op., p. 176 (Wibmer); 4 , tenże, mężczyzna w wieku trzydziestu sześciu lat przyjął jednorazowo 6 granów octanu; 5 , tenże, inny mężczyzna przyjął 6 granów octanu; 6 , Chevallier, Rev. Med., 1824, przyjął 1/4 grana octanu (Wibmer); 6 a , tenże, następnego dnia przyjął 1/3 grana; 6 b , tenże, kolejnego dnia przyjął 1/2 grana; 6 c , tenże, kolejnego dnia przyjął 1 gran; 7 , Wibmer przyjął 1/4 grana octanu, powtarzając dawkę po półtorej godzinie; 7 a , tenże, przyjął 1/4 grana M., powtarzając dawkę po półtorej godzinie; 8 , Beraudi (doświadczenia na kilku zdrowych osobach, Horn's Archiv, 1829, za Wibmerem), mężczyzna nazwiskiem Allinio przyjął 1/8 grana octanu; tętno przed dawką 66; 8 a , ten sam mężczyzna przyjął później 1/4 grana; 8 b , ten sam mężczyzna przyjął 1 gran; 9 , Beraudi, doświadczenie na Crispo, w wieku dwudziestu jeden lat: działanie 1/6 grana octanu; 9 a , ten sam mężczyzna przyjął 1/3 grana; 9 b , ten sam mężczyzna przyjął 1/2 grana; 10 , Beraudi, doświadczenie na Rabunim, w wieku dziewiętnastu lat: działanie 1/8 grana octanu; 10 a , ten sam mężczyzna: działanie 1/4 grana; 10 b , ten sam mężczyzna, 1/2 grana; 11 , Beraudi, doświadczenie na sobie: działanie 1/2 grana octanu; 11 a , tenże, 2/3 grana; 11 b , tenże, 1 gran; 12 , Beraudi, doświadczenie na Selli: działanie 1/2 grana octanu; 13 , Bonnet i Trousseau, Bull. Gén. de Thérap., 32 (Wibmer), ogólne działanie soli; 14 , Ronander, Hecker's Annal. de Méd., 1834 (Wibmer), działanie od 1/4 do 1 grana octanu; 15 , Tully, Bost. M. and S. J., 1832, działanie 1/4 grana siarczanu na nim samym; 16 , tenże, działanie 1/4 grana siarczanu podanego z powodu bólu żołądka; 17 , Bonjean, mężczyzna przyjął jednorazowo 55 granów, Schm. Jahrb., 52, 156; 18 , Leissier, działanie od 33 do 36 granów octanu u mężczyzny, Journ. de Conn. Méd., 1838 (A. H. Z., 18, 288); 19 , Anderson, działanie 1/4 grana siarczanu, z dawką powtórzoną po dwóch godzinach, u kobiety cierpiącej na bezsenność, Am. J. Med. Sc., 1848; 20 , Anderson, działanie 2 uncji roztworu chlorowodorku podanych w ciągu trzydziestu sześciu godzin pacjentowi cierpiącemu na delirium tremens, Month. J. Med. Sc., 1854; 21 , Shearman, działanie 3 granów u kobiety, Med. Times and Gaz., 1857; 22 , Kreisig, działanie roztworu u dziewczyny w wieku szesnastu lat, Inaug. Diss. (S. J., 93, 175); 23 , Salviat, działanie 2 gramów u mężczyzny w wieku trzydziestu lat, Union Med. d. l. Gironde, 1859 (za Tardieu, Empoison.); 24 , Rodgers, działanie 1 grana u mężczyzny cierpiącego na neuralgię twarzy (badanie pośmiertne wykazało chorobowo zmienione nerki), Lancet, 1861; 25 , Zepuder, działanie 1/12 grana octanu u jedenastotygodniowego dziecka, Wien Med. Halle, 1861 (A. H. Z., Mbl., 3, 49); 26 i 27 , pominięto; 28 , dr A.M. Cushing, próby lekowe, Mass. Hom. Med. Soc. Trans., vol. 3, p. 569, działanie 100 kropli 3. rozc. wieczorem pierwszego i drugiego dnia, 1 drachmy wieczorem trzeciego dnia oraz 1 1/2 drachmy wieczorem czwartego dnia; 29 , Alexander, Wien Med. Presse, 1865 (S. J. 128, p. 294), działanie 1/6 grana u dziecka; 30 , Am. Hom. Obs., 1864, p. 169, działanie 1 1/2 grana M., przyjętego omyłkowo zamiast chininy na łagodne zaburzenia trawienia; 31 , Maschka, śmiertelne skutki dużych dawek, Prag. Vjs., 1867 (A. H. Z., Mbl., 16, p. 57); 32 , pominięto; 33 , Brain, działanie wstrzyknięć 1/3 grana octanu u kobiety w wieku trzydziestu pięciu lat, z powodu bólu zęba, Med. Times and Gaz., 1868; 34 , Reyher, zatrucie M., Deutsch Arch. f. Clin. Med., 4, 602; 35 , Pfister, działanie roztworu, S. J., 15, p. 16; 36 , Verdi, działanie 15 granów u kobiety, Ohio M. and S. Rep., 3, 156; 37 , Cattell, objawy wywołane przez chlorowodorek, Br. J. of Hom., 11, 337; 38 , Goodno, działanie roztworu octanu (3 grany na 1 uncję), podawanego w dawkach po łyżeczce z powodu bolesnego miesiączkowania, Am. J. H. M. M., 4, 60; 39 , Tellar, działanie wstrzyknięcia 1/12 grana, A. H. Z., 83, p. 40; 40 , Gross, działanie wstrzyknięć chlorowodorku u dwudziestoletniej dziewczyny cierpiącej na przewlekłe zapalenie nerwu, Am. Hom. Obs., 1870, p. 420; 41 , Model, działanie dwunastu dawek po 1/4 grana octanu, podawanych z powodu bezsenności, Ærzt. Intell. Bl., 1871 (A. H. Z., Mbl., 25, p. 2); 42 , Oliver, działanie w jednym przypadku, Practitioner, 1871, p. 79; 43 , Ferris, działanie roztworu chlorowodorku, podawanego z powodu kaszlu i biegunki, Br. Med. J., 1871; 44 , Schroff, Lehrbuch der Pharm., p. 515, ogólne działanie małych dawek; 44 a , tenże, większe dawki, od 14 do 36 miligramów; 44 b , tenże, dawki do 7 centygramów; 45 , Tardieu, zatrucie 2 gramami, Sur. l'Empoison., 1058; 46 , Martin, działanie wstrzyknięcia chlorowodorku, Gaz. des Hôp., 1874; 47 , Transk, działanie 6 lub 7 granów siarczanu na nim samym, a także 2 granów podanych córce i 3 granów podanych innej młodej kobiecie, N. Y. Med. J., 1874; 48 , Schweig, działanie 7 granów siarczanu u zdrowego mężczyzny, N. Y. Med. J., 1874; 49 , dr Helen J. Underwood, działanie ilości mieszczącej się na monecie sześciopensowej u dziewczyny zagrożonej pląsawicą, Med. Invest., 1875, p. 282; 50 , C. B. Gatchell, działanie wstrzyknięcia 1/4 grana we własne ramię, z dawką powtórzoną po piętnastu minutach, Med. Invest., 1875, p. 244; ( 51 do 59 , doświadczenia Harleya, Old Veg. Neurotics)

51 , Michael, lat czterdzieści osiem, „silny, lecz niesprawny z powodu rwy kulszowej”, skutki wstrzyknięcia 1/4 grana octanu; 52 , John L., lat pięćdziesiąt cztery, z neuralgią twarzy, skutki 1/6 grana octanu; 53 , Samuel M., lat czterdzieści dziewięć, z neuralgią twarzy, skutki wstrzyknięć 1/6 grana octanu, następnie 1/4 grana i ponownie 1/2 grana; 54 , John W., lat trzydzieści trzy, z neuralgią lędźwiową, wstrzyknięto 1/4 grana, a po kilku tygodniach 1/2 grana; 55 , Charles V., lat trzydzieści dwa, przewlekłe lumbago, wstrzyknięto 1/4 grana octanu; 56 , Mary B., lat czterdzieści sześć, kulejąca wskutek rwy kulszowej, wstrzyknięto 1/6 grana octanu; 57 , pani N., lat czterdzieści, neuralgia prawego barku, wstrzyknięto 1/7 grana Morph. acetate; 58 , pani E. W., lat trzydzieści cztery, w czwartym miesiącu ciąży, histeryczna, z objawami neuralgicznymi, skutki 1/15 grana octanu, następnie 1/12 grana; 59 , panna L., lat trzydzieści siedem, skutki 1/8 grana co drugi ranek; 60 , Berridge, skutek wstrzyknięcia 1/8 grana, N. Am. J., 1872, s. 102; 61 , Levinstein, skutki wstrzyknięć M., od 22 do 30 granów dziennie, z powodu neuralgii, Berl. Kl. Woch., 1877; 62 , tenże, skutki u kobiety dawek dochodzących do 15 granów dziennie, wstrzykiwanych z powodu przewlekłych objawów reumatycznych; 63 , tenże, skutki u mężczyzny z reumatyzmem wstrzyknięć od 1/2 do 1 grama dziennie; 64 , tenże, u mężczyzny, wstrzyknięcia od 1 do 1 1/2 grama dziennie (zaczął stosować lek z powodu kiłowego „zapalenia tęczówki”); 65 , Berridge, „mężczyzna przyjął Morph. acet. dziewięć dni po próbie lekowej Cannabis indica”, Hahn. Month., 3, 462; 66 , Fiedler, skutki ogólne, Schmidt's Jahrb., 172, 236; 67 , tenże, przypadek śmiertelny po zaprzestaniu nałogowego używania M. u kobiety; 68 , tenże, skutki zaprzestania nałogowego używania u trzydziestopięcioletniego mężczyzny; 69 , tenże, inny przypadek opisany przez Kapfa; 70 , Roberts, skutki wstrzyknięcia podskórnego u mężczyzny, Med. Times and Gaz., 1868; 71 , Anstie, skutki wstrzyknięcia 3 granów do odbytnicy mężczyzny cierpiącego na przetokę, Med. Times and Gaz., 1863, s. 134; 72 , Anstie, skutki długotrwałego stosowania M. w małych dawkach (1/4 grana dziennie) u kobiety cierpiącej na rwę kulszową, Practitioner, 1871, s. 153; 73 , Levinstein, Die Morphium-sucht, eine Monographie, Berlin, 1877, skutki ogólne. [ Uwaga: Majaczenie w zatruciu morfiną składa się z szeregu objawów mających niemal wszystkie cechy majaczenia alkoholowego. Na podstawie moich obserwacji można wyróżnić dwie postacie majaczenia morfinowego: ostrą i przewlekłą. Postać przewlekła rozwija się w przebiegu zatrucia morfiną, utrzymuje się w okresie abstynencji i przebiega bez pobudzenia. Postać ostra pojawia się w następstwie odstawienia leku i wybucha gwałtownymi objawami. W postaci przewlekłej nasilenie depresji jest zmienne; większość chorych przejawia pewną wesołość, przerywaną jedynie na krótko przez niepokój; u niektórych osób w ciągu dnia nastrój jest obniżony, wieczorem występuje pewne pobudzenie, a niekiedy złudzenia zmysłowe. Drżenie rąk i drgania mięśni są stałymi objawami choroby. Pomimo tych naprzemiennych stanów chorzy zachowują całkowitą jasność umysłu i panowanie nad sobą. Potrafią przez krótszy lub dłuższy czas opanowywać obniżony bądź pobudzony nastrój i przebywać w towarzystwie. Ostre delirium tremens po morfinie rozwija się w ciągu sześciu do dwunastu godzin od odstawienia leku. Chorzy początkowo stają się pobudzeni i niespokojni ruchowo; stale biegają po pokoju, łkają i krzyczą, aż wreszcie, pod wpływem bolesnych doznań i omamów, zaczynają majaczyć. Po napadach, trwających zaledwie kilka godzin, następuje okres uspokojenia, podczas którego chorzy doznają omamów obejmujących wszystkie zmysły oprócz smaku. Widzą ptaki o jaskrawych barwach, słyszą głosy, mają wrażenie, że siedzą w czymś mokrym, i wyczuwają najrozmaitsze zapachy. Złudzeniom tym towarzyszy nastrój hipochondryczny; chory sądzi, że umrze; sądzi, że widział własny pogrzeb; zdaje mu się, że widzi znajdujące się obok niego osoby, które stale stają się coraz większe itd.; często też rozmawia sam ze sobą i z nieobecnymi osobami. Drżenie rąk nasila się i towarzyszą mu drgania mięśni, oczopląs oraz drżenie całego ciała. Na początku ostrego majaczenia głos i mowa ulegają zmianie. Tego delirium tremens po morfinie nie należy mylić ze stanem pobudzenia występującym w okresie abstynencji, zwłaszcza po podaniu wodzianu chloralu; jeżeli w ciągu pierwszych dwóch do czterech dni abstynencji choremu poda się z powodu bezsenności dawkę 3 lub 4 gramów, kilka godzin po jej przyjęciu ogarnia go bardzo silne pobudzenie; musi unieść się na łóżku, wychodzi z niego i biega po pokoju, płacząc, śmiejąc się, śpiewając, krzycząc i uderzając o drzwi i okna, przewraca meble, aż w końcu staje się agresywny wobec otaczających go osób; uspokaja się dopiero nad ranem i zapada w bardzo krótki sen, z którego budzi się bez wspomnienia wydarzeń nocy albo potrafi je odtworzyć tylko z trudem. Rozpoznanie różnicowe między delirium tremens po morfinie a innymi postaciami majaczenia jest trudne jedynie wtedy, gdy lekarz nie zna przyczyny oraz gdy chory znajduje się w późnym stadium zatrucia morfiną (kiedy występują drżenie, bezsenność, pewne zaburzenia mowy, niepokój ruchowy, lęk i złudzenia psychiczne); stan ten jest wówczas niemal identyczny z przewlekłym alkoholizmem. Ponadto rozpoznanie nie jest łatwe, gdy osoba zatruta morfiną miała zwyczaj spożywać duże ilości napojów alkoholowych, a lekarzowi powiedziała jedynie o tym ostatnim fakcie. Ostre delirium tremens po morfinie można odróżnić od ostrego delirium tremens potatorum na podstawie następujących cech: 1. Delirium potatorum występuje samoistnie, po drżeniach albo w przebiegu ostrych chorób; ostre majaczenie po morfinie występuje wyłącznie podczas częściowej lub całkowitej abstynencji od morfiny.

1. W szczytowym okresie delirium potatorum majaczenie przeważnie ustępuje, natomiast w majaczeniu po morfinie nasila się.

2. Napoje alkoholowe, których chory często usilnie pragnie, przeważnie nasilają napad, nigdy go nie przerywają ani nie znoszą. Chory uzależniony od morfiny pragnie morfiny i na pewien czas uspokaja się po jej dużej dawce.

3. Delirium potatorum trwa dniami lub tygodniami, podczas gdy delirium tremens po morfinie rzadko trwa dłużej niż czterdzieści osiem godzin.

4. Delirium potatorum kończy się zapaścią, często śmiertelną; w delirium tremens po morfinie zapaść nie występuje. Majaczenia po morfinie raczej nie można pomylić z majaczeniem ołowiczym (delirium saturninum), gdyż w tym ostatnim rąbek ołowiczy na dziąśle, porażenie prostowników oraz występujące naprzemiennie stany pobudzenia i osłupienia są dostatecznie charakterystyczne.]

UMYSŁ

• Emocje.
• Świadomość pewnego pobudzającego wpływu na mózg; odczucie podobne do wczesnych fizjologicznych skutków działania Quinine (niemal natychmiast), 47.
• Ogólny stan pobudzenia; chory wydaje się nadzwyczaj ożywiony i całkowicie rozbudzony, z pewnym niepokojem, chwiejnością i pośpiechem oraz połyskiem oczu, 66.
• Silne pobudzenie, bez senności, 4.
• Gwałtowne pobudzenie mózgowe, wskutek którego chorego trzeba było odizolować, 67.
• Majaczenie, 62 ; (po dwóch godzinach), 43.
• Omamy przez wiele dni, 37.
• Omamy i majaczenie, 66.
• Zatrucie morfiną wykazuje duże podobieństwo do zatrucia alkoholem; majaczenie alkoholowe jest jednak bardziej radosne, a morfinowe niemal ponure i melancholijne, 66. [10.]
• Kiedy próbowała opisać swoje objawy i poprosić przyjaciół o wyjaśnienie, nie mogła tego uczynić z powodu łez i szlochu, których nie była w stanie powstrzymać, 49.
• (Odkąd zaczęła go stosować, zaznaje wiele spokojnego szczęścia; jej umysł jest aktywny i jasny, choć jej emocje nadal bardzo łatwo ulegają pobudzeniu), 72.
• Przygnębiony (po dwóch godzinach i osiemnastu minutach), 51.
• Zupełna melancholia, tak że pragnął popełnić samobójstwo, 68.
• Niektórzy chorzy siedzą w niemym rozpaczliwym przygnębieniu, wypatrując sposobności, by uwolnić się od cierpienia, 73.
• Niektóre osoby znoszą swoje dolegliwości z rezygnacją; leżą spokojnie w łóżku, prawie nie wypowiadając ani słowa; inni, lecz bardzo nieliczni, spędzają czas w stanie soporu; jeszcze inni w ogóle nie zaznają spokoju, wstają z łóżka, biegają niespokojnie po pokoju, wyją i krzyczą; stopniowo się uspokajają albo, w rzadkich przypadkach, ich pobudzenie nasila się, 73.
• Stan lękowy, z omamami i złudzeniami niemal wszystkich zmysłów, które zdają się obejmować całość; stan nieco analogiczny do wywołanego przez alkohol, 73.
• Kilka godzin po ostatnim wstrzyknięciu chory zaczyna odczuwać dyskomfort i niepokój ruchowy oraz popada w skrajne przygnębienie; lekkie napady kaszlu ze stanem lękowym, 73.
• Niepokój, 68.
• Wewnętrzny lęk i niepokój ruchowy, 66. [20.]
• Czuła się dziwnie; ogarniał ją pewien rodzaj przerażenia (przed upływem pół godziny), 49.
• Chory krzyknął z wyrazem wielkiej trwogi (natychmiast), 42.
• Zły humor, 66.
• Intelekt.
• Istnieje pewne podobieństwo między zatruciem morfiną a porażeniem mózgowym, zwłaszcza pod względem objawów ruchowych; zasadnicza różnica polega na tym, że w zatruciu morfiną chory zachowuje pełną świadomość swojego stanu i pamięć, a zdolność koncentracji uwagi pozostaje nieupośledzona, przynajmniej dopóty, dopóki nie wystąpi rzeczywista mania, 66.
• Tok myśli stał się szybszy i przyjemniejszy, 60.
• Podczas rozbierania się mój umysł był bardzo aktywny, lecz jakby pozostawał poza kontrolą woli; myśli następowały po sobie w szybkim tempie, a umysł gwałtownie przeskakiwał z jednego tematu na drugi; stan wydawał się analogiczny do tego, który występuje, gdy sen, pozornie obejmujący dni i tygodnie, okazuje się trwać zaledwie kilka sekund lub minut, 50.
• Jasność umysłu i pamięć znacznie się pogorszyły, 69.
• Otępienie umysłowe, 6b.
• Nie sposób uczyć się ani skupić uwagi na jednym temacie (drugiego ranka), 50. [30.]
• Wydawała się niezdolna do myślenia ani rozpoznania kogokolwiek w pokoju (po czterech godzinach), 36.
• Przez godzinę po wstaniu, podczas mówienia, musiał zatrzymywać się w połowie najprostszego zdania, aby pomyśleć, jakie słowo powiedzieć następnie (drugiego ranka), 50.
• Chory traci świadomość, 5.
• Chłostanie, szczypanie itd. nie wywoływały żadnych oznak rozpoznawania bodźców, 48.
• Osłupienie, 2, 5, 44a ; (po dwudziestu minutach), 9.
• Osłupienie graniczące z omdleniem, 1.
• Stan na wpół śpiączkowy (po ośmiu godzinach), 27.
• Całkowita nieczułość w stanie śpiączki (po dwóch godzinach), 23.
• Głęboka śpiączka, 20 ; (po dziewięciu i pół godzinach), 71.

GŁOWA

• Splątanie i zawroty głowy.
• Po drzemce uczucie otępienia i zamroczenia głowy utrzymywało się jeszcze przez pewien czas, jak wskutek zaburzeń żołądka; następnie wypił łyk octu, po czym nasiliły się nudności i ból głowy, a po jedzeniu zwiększyły się uczucie ciężkości i otępienie głowy, tak że był zmuszony się położyć, 7. [40.]
• Zawroty głowy, 2, 14, 17 itd.
• Silne zawroty głowy przy wstawaniu (drugiego ranka), 50.
• Nadmierne zawroty głowy, 35.
• Gwałtowne zawroty głowy, 39.
• Nieprzyjemne zawroty głowy i nudności (po sześciu godzinach), 15.
• Napady zawrotów głowy i utraty wzroku przez cały dzień (trzeciego dnia), 28.
• Częste napady zawrotów głowy z chwilową utratą wzroku (drugiego dnia), 28.
• Odczuwał zawroty głowy i chodził ostrożnie (po dwóch i pół godzinach), 52.
• Pewne zawroty głowy i senność (pięćdziesiąt minut po przyjęciu 1/4 grana), 54.
• Zawroty głowy i senność (godzinę po przyjęciu 1/15 grana); zawroty głowy i senność ustąpiły (dwie godziny po przyjęciu 1/15 grana), 58. [50.]
• Zawroty głowy i ospałość (po dziesięciu minutach); skarżył się na bardzo silne zawroty głowy i mówił, że wszystko wiruje (po godzinie), 56.
• Lekkie zawroty głowy, 55.
• Odczuwał niewielkie zawroty głowy (po godzinie i dwudziestu minutach), 51.
• Czuł się „okropnie pijany” (po czterdziestu minutach), 57.
• Głowa — objawy ogólne.
• Głowa odciągnięta do tyłu, 5.
• Przekrwienie głowy, 68.
• Zaczęło mu się kręcić w głowie i ogarnęła go senność (godzinę i kwadrans po przyjęciu 1/4 grana), 54.
• Otępienie głowy, 35.
• Otępienie i gorąco głowy, 44b.
• Otępienie głowy przez kilka dni, 7a. [60.]
• Pewne otępienie głowy z trudnością myślenia (po półgodzinie), 7a.
• Ogólne otępienie głowy (po godzinie), 7.
• Otępienie w głowie, zwłaszcza w okolicy czołowej (po dziesięciu minutach), 7.
• Uczucie ciężkości głowy, 3, 14; (po pierwszym dniu, 1/4 grana), 50; (po pięćdziesięciu minutach), 9.
• Głowa ciężka, gorąca, 7.
• Głowa ciężka, z uczuciem napięcia, jak gdyby obie kości ciemieniowe były rozpierane na boki; odczucie to utrudniało myślenie i pisanie, 7.
• W chwili wykonania iniekcji coś jak błyskawica przeszyło głowę, 42.
• Ból głowy (po siedmiu godzinach), 43.
• Tępy ból głowy z otępieniem, 1.
• Bolesność głowy po obudzeniu, ustępująca podczas poruszania się, 6. [70.]
• Ból głowy, 2, 14, 64 itd.
• Ból głowy po obudzeniu się ze snu, 6c.
• Ból głowy po jedzeniu, 11b.
• Ból głowy silniejszy po prawej stronie niż po lewej, trwający pół godziny i pozostawiający po sobie bolesne odczucie, 6.
• Nagły ból głowy, 44.
• Bardzo silny ból głowy, 6c; (po półgodzinie), 6a, 6b, 8b.
• Bardzo silna cefalalgia, 37.
• Uczucie napięcia w głowie, jak gdyby czaszka była za mała dla mózgu; czytanie, pisanie lub myślenie sprawiały wielką trudność; chwilami był zmuszony przerywać (po półgodzinie), 7a.
• Uciskowy ból głowy ze skłonnością do snu (po dwóch i pół godzinach), 7.
• Uciskowy ból głowy ze skłonnością do snu; czytanie i myślenie nasilały ból głowy (po dwóch i pół godzinach), 7. [80.]
• Pulsowanie jak tętno; głowa jakby miała pęknąć, 68.
• Czoło.
• Uczucie ciężkości w okolicy czołowej, 8b; (po półtorej godziny), 8.
• Ból w okolicy czołowej (po półgodzinie), 8.
• Bóle w okolicy czołowej po obudzeniu się ze snu, 9b; (po dwóch i pół godzinach), 8b.
• Bardzo silny ból czoła (po półgodzinie), 8a.
• Bardzo silny ból prawej strony czoła (drugiego ranka), 8b. na zewnątrz, 39.
• Tępy ból w okolicy czołowej, zwłaszcza po prawej stronie, 11a.
• Tępy czołowy ból głowy rano (piątego dnia), 28.
• Pulsujący ból czoła (po pięćdziesięciu minutach), 8.
• Skronie. [90.]
• Prawa tętnica skroniowa tętni pełnym, szybkim tętnem (po półtorej godziny), 60.
• Okolice ciemieniowe.
• Ból prawej strony głowy (natychmiast), 11a.
• Nieznośny ból prawej strony głowy (po trzydziestu pięciu minutach), 11.
• Potylica.
• Ból potylicy (po pięćdziesięciu minutach), 11.

OKO

• Obiektywne.
• Oczy wpatrzone nieruchomo, 25.
• Oczy wpatrzone nieruchomo i niereagujące na światło (po dwóch godzinach), 26.
• Oczy lśniące (po pięćdziesięciu minutach), 9.
• Oczy bardzo lśniące (po godzinie), 8.
• Oczy błyszczące, 11a.
• Oczy przekrwione, 11b, 17 ; (godzinę po 1/2 grana), 53. [100.]
• Błony oczu silnie przekrwione (pół godziny po 1/2 grana), 53.
• Rogówka przekrwiona (po pół godzinie), 6a.
• Oczy zapadnięte, zwłaszcza prawe, 6.
• Oczy zapadnięte, półotwarte, niezwrócone ku górze, lecz wpatrzone prosto przed siebie, z równoległymi osiami widzenia, 41.
• Oczy nieruchome i niewrażliwe na światło (po dwóch godzinach), 23.
• Oczy są często pozbawione blasku, z wyrazem słabości, wyczerpania i lęku; po kolejnym wstrzyknięciu stają się ożywione, ogniste lub podobne do oczu osoby majaczącej, 73.
• *Spojrzenie staje się niepewne, 66.
• Subiektywne.
• Ból nad lewym okiem i po jego bocznej stronie przez cały dzień, z pewnym bólem lewego ucha (piąty dzień), 28.
• We wczesnym okresie oczy były gorące, a ich ruchy bolesne i ograniczone; przykładanie kawałków lodu przynosiło ulgę, 49.
• Oczy wydawały się małe, zbyt małe w stosunku do oczodołów (drugi poranek), 50.
• Łuk brwiowy i oczodół. [110.]
• Ucisk nad oczami (po pięćdziesięciu minutach), 11.
• *Niedowład mięśni prostych przyśrodkowych, 61.
• Uczucie pełności w oczodołach (po godzinie), 3.
• Powieki.
• Powieki sinawe, opadające, 13.
• Niewielkie opadanie powieki, 64.*
• Powieki górne porażone, 17.
• Spojówka.
• Spojówka przekrwiona, 9a, 11a ; (po pięćdziesięciu minutach), 8, 11.*
• Spojówki obu gałek ocznych były bardzo czerwone, silnie przekrwione, zwłaszcza tkanka podspojówkowa; w przedniej okolicy rzęskowej widoczny był różowoczerwony pierścień, podobny do często spotykanego w zapaleniu tęczówki, 41.
• Aparat łzowy.
• Oczy zaszły łzami (dziesięć minut po 1/2 grana), 53.
• Gałka oczna.
• Oczy wyglądały, jakby miały wysunąć się z oczodołów, 8b. [120.]
• Gałki oczne wydatne (natychmiast), 42.
• Oczy wysunięte z oczodołów, 68 ; (po dwóch godzinach), 43.
• Konwulsyjne ruchy gałek ocznych, 17.
• Oczy konwulsyjnie zwrócone ku górze i na zewnątrz, 17.
• Oczy nieruchome, zwrócone ku górze, 29.
• Zez rozbieżny obu oczu, 22.
• Źrenica.
• Źrenice rozszerzone, 44, 44b ; (natychmiast), 8b ; (po dwudziestu minutach), 8a, 9, 9a ; (po pół godzinie), 6b, 9b, 10b ; (po pięćdziesięciu minutach), 11.
• Źrenice utrzymywały się rozszerzone przez całą noc (pierwsza noc), 9a.
• Źrenice nieco rozszerzone (wkrótce), 6.
• Źrenice znacznie rozszerzone (po dwudziestu minutach), 8. [130.]
• Źrenice znacznie rozszerzone nawet podczas patrzenia na słońce (wkrótce), 11a.
• Zwężenie źrenic, 2, 13, 14 , itd.; (po ośmiu godzinach), 27 ; (drugi dzień), 23.
• Źrenice zwężone, niereagujące, 22, 25.
• Źrenice stale zwężone, 66.
• Przez dwie lub trzy godziny po wstrzyknięciu można było zaobserwować bardzo nieznaczne zwężenie źrenicy, 72.
• Źrenice silnie zwężone (po dziewięciu i pół godziny); niereagujące na światło (po jedenastu i pół godziny), 71.
• Źrenica bardzo silnie zwężona (po czterech godzinach), 36.
• Źrenice bardzo silnie zwężone; nie reagowały na światło (drugi poranek), 50.
• Źrenice bardzo silnie zwężone, nie większe niż łebek szpilki; widziała czerwone i czarne plamki unoszące się przed oczami (po czterech godzinach), 43.
• Źrenice skrajnie zwężone, niereagujące, 18, 34. [140.]
• Źrenica najmniejszej możliwej wielkości; oczy niecałkowicie zamknięte, 48.
• Źrenice zwężone do samych punktów, 20.
• Źrenice zwężone w stopniu spotykanym jedynie po dużych dawkach Calabar; istotnie, miały postać zaledwie maleńkich punktów i były całkowicie niereagujące, 41.
• Źrenice nierówne, 62.
• Źrenice przy świetle 1/7 cala, po odsunięciu światła na bok zaledwie 1/5 cala (przed wstrzyknięciem); przy świetle 1/8 cala, po odsunięciu światła na bok 1/6 cala (po godzinie); przy świetle 1/9 cala, po odsunięciu światła na bok 1/7 cala (po dwóch godzinach), 56.
• Źrenice 1/8 cala (przed doświadczeniem); 1/12 cala (po dwóch i pół godzinach), 52.
• Źrenice 1/10 cala (przed wstrzyknięciem); 1/12 cala (po czterdziestu minutach), 57.
• Źrenice 1/10 cala przy świetle, 1/6 cala przy zwróceniu ku ciemnej stronie pokoju (przed wstrzyknięciem); 1/12 cala przy świetle, po odwróceniu od światła 1/3 cala (po trzech kwadransach i po dwóch godzinach od podania 1/15 grana), 58.
• Źrenice przy świetle 1/10 cala, przy patrzeniu w bok 1/7 cala; przy ciemnej stronie pokoju 1/6 cala (przed wstrzyknięciem); 1/12 cala, przy patrzeniu w bok; 1/10 cala przy ciemnej stronie pokoju; 1/7 cala (po trzydziestu minutach i po czterech godzinach), 55.
• Średnica źrenic przy świetle 1/10 cala, przy zwróceniu ku ciemnej stronie pokoju rozszerzały się do 1/6 cala (przed doświadczeniem); rozszerzają się od 1/12 do 1/8 cala (po trzydziestu minutach oraz po dwóch godzinach i osiemnastu minutach), 51. [150.]
• Źrenice przy świetle 1/9 cala, przy patrzeniu w bok 1/6 cala (przed wstrzyknięciem); 1/12 cala (dwie godziny po 1/6 grana); 1/10 cala (trzydzieści minut po 1/4 grana); 1/12 cala (trzy kwadranse po 1/4 grana); 1/10 cala (dwie i ćwierć godziny po 1/4 grana); 1/12 cala, przy patrzeniu w bok 1/9 cala (dziesięć minut po 1/2 grana); 1/12 cala, przy patrzeniu w bok 1/10 cala (godzinę po 1/2 grana); 1/10 cala, przy patrzeniu w bok 1/8 cala (trzy godziny po 1/2 grana), 153.
• Źrenica 1/6 cala (przed doświadczeniami); 1/7 cala (półtorej godziny po 1/4 grana); 1/7 cala (trzy godziny po 1/4 grana); nadal czytał gazety przez godzinę i kwadrans po wstrzyknięciu 1/4 grana; 1/8 cala; widzenie przedmiotów bliskich i odległych nieupośledzone; podczas czytania gazet nie zauważył żadnej zmiany widzenia i wyraźnie rozróżniał mało widoczny piorunochron — pręt grubości małego palca — obok nasady komina, z odległości około siedemdziesięciu jardów (godzinę i kwadrans po 1/4 grana), 54.
• Wzrok.
• Osłabienie wzroku, 2, 14.*
• Wzrok upośledzony i słaby, 37.*
• Oczy, dawniej tylko umiarkowanie dalekowzroczne, stały się wysoce nadwzroczne, 69.
• Chwilami zdawało się, że widzenie przesłania mgła, 7a.*
• Nie mógł widzieć (po dwóch godzinach), 43.
• Widzenie zniekształcone i upośledzone, 18.
• Rozróżnia jedynie jedną pionową połowę znajdujących się przed nią przedmiotów (jak jedno oko, jedną kończynę górną itd.), 37.
• Często obserwuje się podwójne widzenie i zmniejszenie zakresu akomodacji; źrenice są zwykle zwężone, często nierówno, rzadko rozszerzone, 73. [160.]
• Podwójne widzenie ustąpiło pod koniec tygodnia, lecz nierówność źrenic utrzymywała się przez cały okres leczenia; rozszerzona była czasem jedna, czasem druga źrenica, 62.
• Podwójne widzenie i zaburzenie akomodacji, często z towarzyszeniem łzawienia, 73.*

MORPHINUM. UCHO

• Pewien ból lewego ucha, z bólem nad lewym okiem i po jego bocznej stronie przez cały dzień (piąty dzień), 28.
• Dzwonienie w uszach (po godzinie), 3.
• Brzęczenie w uszach, 40.
• Tinnitus aurium, 37.
• Huczenie w uszach, 44a.

NOS

• Kichanie, 62, 64.
• Napady kichania, 63. [170.]
• Swoiste uczucie łaskotania w nosie, przełyku i krtani, jak przy potrzebie kichnięcia, odczuwane po każdym wstrzyknięciu, 40.
• Katar, 73.

TWARZ

• Sprawiał wrażenie bardzo otępiałego (po czterdziestu minutach), 57.
• Wyglądał bardzo dziko (po dziewięciu godzinach), 24.
• Po śnie dziki, splątany wyraz twarzy, 6c.
• Twarz wyglądała na wymizerowaną, a oczy były wodniste, jak u kogoś po hulance (drugi poranek), 50.
• Twarz zaczerwieniona (po dwóch godzinach), 23.
• Twarz nieznacznie zaczerwieniona, 54, 58.
• Twarz intensywnie zaczerwieniona (po kilku minutach); po czym nastąpiły wymioty, następnie głębokie omdlenie i walka o oddech, przy ledwie wyczuwalnym tętnie, 70.
• Jej twarz była zaczerwieniona, 62. [180.]
• Twarz czerwona (wkrótce), 1.
• Twarz i wargi czerwone (po pół godzinie), 6a.
• Twarz czerwona, wargi blade, 8b.
• Twarz czerwona, nalana, 9a.
• Twarz czerwona, nalana, wargi sine (po pięćdziesięciu minutach), 8.
• Zwykle blada twarz stała się czerwona, z kroplami potu (po trzydziestu pięciu minutach), 11.
• Twarz bardzo czerwona (natychmiast), 42.
• Intensywne, lecz przemijające zaczerwienienie twarzy, 40.
• Twarz stała się czerwona, niemal sinicza, 68.
• Twarz prawie sina (po godzinie), 11. [190.]
• Sinawy wygląd, 5.
• Twarz ciemnoniebieska, 34.
• Twarz sinicza, 48.
• Twarz i kończyny sinicze, 31.
• Twarz stała się fioletowa, 17.
• Twarz blada, 18.
• Twarz i wargi blade (po piętnastu minutach), 33.
• Twarz blada i niespokojna (godzinę i trzy kwadranse po 1/12 grana), 58.
• Twarz blada i zapadnięta, 66.
• Twarz blada i zimna przez cztery godziny (po dwóch godzinach), 57. [200.]
• Bardzo blada, o ściągniętym, bolesnym wyrazie twarzy (po czterech godzinach), 36.
• Twarz obrzęknięta, 11b ; (po dwóch godzinach), 43.
• Twarz bardzo silnie obrzęknięta (natychmiast), 12.
• Twarz nieco nalana, 25.
• Policzki.
• Policzki czerwone, 22.
• Ograniczone zaczerwienienie policzków (po pięćdziesięciu minutach), 9.
• Wargi.
• Wargi o zmienionym zabarwieniu (po dziewięciu godzinach), 24.
• Wargi sine, 8a, 25, 29 ; (po jedenastu i pół godziny), 71.
• Wargi blade, 11a.
• Broda.
• Usta sztywno zamknięte, 34. [210.]
• Usta zamknięte, szczęki zaciśnięte jak w tężcu, 41.
• Mięśnie żuchwy silnie napięte, tak że usta z trudem dawały się choć trochę otworzyć (po jedenastu i pół godziny), 71.
• Zęby zaciśnięte tak mocno, że nie można go było skłonić do przełknięcia ani jednej kropli (po dwóch godzinach), 23.
• Lekki szczękościsk, 31.
• Usta i oczy szeroko otwarte, 29.
• Uczucie, jakby zęby po obu stronach jamy ustnej były zaciśnięte, 65.
• Uczucie, że zęby po obu stronach jamy ustnej były zaciśnięte (po dwóch godzinach); podobnego uczucia doznał po Cannabis indica, lecz nigdy w innym czasie, 60.

USTA

• Język.
• Język suchy, brązowy, 37.
• Zaczerwienienie języka, 10a, 11b ; (po dwudziestu minutach), 8a, 9a , itd.
• Koniec i brzegi języka czerwone, 10. [220.]
• Koniec języka czerwony, podniebienie szkarłatnoczerwone, nieco bolesne, 8b.
• Język czerwony na brzegach, fioletowy pośrodku, 6.
• Język czerwony na końcu i brzegach, a pośrodku fioletowy, 11a.
• Język siny, 41.
• Język blady (drugiego ranka), 8b.
• Język zanieczyszczony (drugiego ranka), 43.
• Język czysty i wilgotny (przed wstrzyknięciem); wilgotny, lekko białawo obłożony, z odciskami (po dwóch godzinach), 56.
• Język ciężki, blady (po piętnastu minutach), 11.
• Język suchy, pokryty gęstym, brudnym śluzem, 35.
• Przednia część języka nieco sucha (trzy i pół godziny po 1/2 grana), 53. [230.]
• (Objawy dotyczące języka, z powodu których przepisano chininę — uczucie zgrubienia oraz niemożność wyraźnego artykułowania — ustąpiły całkowicie), 49.
• Jama ustna ogólnie.
• Nieco śluzu w jamie ustnej, 5.
• Suchość jamy ustnej i gardła, 13.
• Suchość w ustach rano i po jedzeniu (piątego dnia), 28.
• Suchość jamy ustnej i gardzieli po śnie, 7a.
• Uczucie lepkości w ustach, 6, 6a.
• Błona śluzowa jamy ustnej jest zwykle sucha; chory skarży się na pragnienie, nudności, wymioty, niechęć do mięsa i utratę apetytu. Język niekiedy drży przy wysuwaniu. Wypróżnienie jest niemal zawsze opóźnione, biegunka występuje rzadko, 73.
• Ślina.
• Wypływ wodnistej śliny z ust, 29.
• Smak.
• Smak wypaczony, 62.
• Gorzki smak i lepkość w ustach (drugiego dnia), 8b.
• Mowa. [240.]
• Wydawał ustami dziwny dźwięk (po dziewięciu godzinach), 24.
• Mowa pospieszna, 66.
• Zaburzenia mowy, na przykład jąkanie, 73.
• Mowa utrudniona i słaba, 37.
• Mięśnie języka były zajęte do tego stopnia, że artykulacja była prawie niemożliwa (po czwartej dawce), 19.

GARDŁO

• Suchość i zaciskanie w gardle (po półgodzinie), 6a.
• Ból i uczucie przeszkody (?) w tylnej części gardła (drugiego ranka), 11a.
• Podrażnienie gardła, 6b.
• Osobliwe odczucie w okolicy gardzieli (niemal natychmiast), 47.
• Gardziel i gardło.
• Pieczenie w tylnej części gardzieli (po pięciu minutach), 9a. [250.]
• Porażenie gardła, 35.
• Mięśnie gardzieli i głośni były zajęte do tego stopnia, że przełykanie było prawie niemożliwe (po czwartej dawce), 19.
• Przełykanie.
• Skarżył się, że nie może przełykać, 17.
• Zewnętrzna okolica szyi.
• Żyły szyjne obrzęknięte, 34.
• Bardzo silne tętnienie tętnic szyjnych i skroniowych, 25.

ŻOŁĄDEK

• Apetyt.
• Obniżony apetyt, 64.
• Utrata apetytu, 66, 68 ; (drugiego dnia), 3.
• Całkowita utrata apetytu, 69.
• Zupełna niechęć do jedzenia (drugiego dnia), 30.
• Pragnienie.
• Pragnienie, 13. [260.]
• Wzmożone pragnienie, 64.
• Silne pragnienie, 8a ; (po godzinie), 8.
• Palące pragnienie, 6b, 6c ; (drugiego dnia), 23.
• Odbijania i czkawka.
• Odbijania i wymioty przez dwa dni, 44b.
• Częste odbijania i nudności, z cofaniem się niewielkiej ilości kwaśnego śluzu, 7a.
• Gwałtowne odbijania, 44b.
• Czkawka, 62 ; trwająca trzy kwadranse, 12.
• Długotrwała czkawka (często), 40.
• Nudności i wymioty.
• Nudności, 11a ; (po czterech minutach), 9 ; (po kwadransie), 6 , itd.
• Nudności i odbijania (po dwóch i pół godzinach), 7. [270.]
• Przez pięć godzin cierpiał z powodu nudności, uczucia omdlewania i stałych odruchów wymiotnych, z naprzemiennymi falami gorąca i zimna (początek po dwóch godzinach), 56.
• Nudności i skłonność do wymiotów (po czterech godzinach), 8.
• Nudności i skłonność do wymiotów wybudziły go z drzemki, 3.
• Nudności i skłonność do wymiotów wkrótce po jedzeniu, 8b.
• Stałe nudności (po czterech godzinach), 11.
• Lekkie nudności ze wzmożonym uczuciem ciepła twarzy, 7.
• Niewielkie nudności (początkowo); ustąpiły (po godzinie i dwudziestu minutach), 51 ; (między piątą a szóstą godziną po wstrzyknięciu), 55.
• Nudności i uczucie omdlewania, 57, 58.
• Lekkie nudności (po siedmiu godzinach), 43.
• Bardzo silne nudności po wypiciu dużej ilości ciepłej wody (po dwóch godzinach), 43. [280.]
• Dość silne nudności i senność (po dwóch godzinach), 56.
• Gdy rano wstałem, żołądek odmówił posłuszeństwa i musiałem rzucić się na łóżko, aby nie zwymiotować; w łóżku czułem się całkowicie dobrze, lecz dopiero o godz. 16 żołądek pozwolił mi utrzymać głowę w pozycji wyprostowanej (drugiego dnia), 30.
• Skłonność do wymiotów, 6c ; (po kwadransie), 9b.
• Wymioty, 64, 70 ; rzadko, 40.
• Wymioty pół godziny po wypiciu świeżego mleka (drugiego ranka), 5.
• Nudności i wymioty, 14 ; (po kilku dawkach), 28 ; (po dwóch godzinach), 11b.
• Odruchy wymiotne i wymioty, 62 ; przez sześć godzin (po 1/2 grana), 58.
• Wymioty przez trzy dni, 2.
• Uporczywe wymioty, 2.
• Wymioty i biegunka, 73. [290.]
• Cierpiał na stałe nudności i dwukrotnie wymiotował (po dwóch godzinach); stan ten utrzymywał się przez cztery godziny; skłonność do nudności nie ustąpiła przez tydzień, 57.
• Wymioty kawą, 39.
• Wystąpiły nudności i zwymiotował niewielką ilością pienistego płynu (po czterech godzinach), 49.
• Wymioty zieloną treścią, 11a.
• Nudności i mdłości; po kilku godzinach rzeczywiste wymioty kwaśnym, jasnozielonym płynem, po których nastąpiło przejściowe złagodzenie nudności, 7a.
• Wymioty żółcią, 67.
• Żołądek.
• Nieregularne trawienie, 66.
• Dyspepsja, 62.
• Ból żołądka, 14 ; natychmiast, 8b ; przez trzy dni, 11b ; nasilony przyjmowaniem pokarmu, 11.
• Bóle żołądka, okolicy pępka i pęcherza moczowego wieczorem (pierwszego dnia), 11. [300.]
• Ból w dołku nadbrzusznym, 8b, 10b ; natychmiast, 9a, 11a ; (po pięciu minutach), 8 ; (po dwóch godzinach), 9.
• Ból w okolicy nadbrzusza, 1, 11b ; (drugiego dnia), 23.
• Ból w okolicy nadbrzusza, później wokół pępka, a następnie w okolicy lędźwi, 12.
• Bolesne odczucie w dołku nadbrzusznym, rozciągające się w dół aż do pęcherza moczowego (natychmiast), 11.
• Bolesne odczucie w żołądku, pępku i pęcherzu moczowym, 11a.
• Bardzo silny ból w dołku nadbrzusznym (po czterech godzinach), 8.
• Bardzo silny ból w dołku nadbrzusznym lub w jelitach, 2.
• Bardzo silny ból w dołku nadbrzusznym i w pęcherzu moczowym, budzący ze snu (po czterech godzinach), 11.
• Bardzo silny ból żołądka po jedzeniu, tak że musiał położyć się do łóżka, 11b.
• Uczucie zaciskania i ucisku w żołądku, 44b. [310.]
• Obudził się z kurczem w nadbrzuszu, jakby ściskanym dłonią (czwartego dnia), 28.
• Kolkowe bóle żołądka, 6b.
• Uczucie pełzania w żołądku, 44b.

BRZUCH

• Okolica pępkowa.
• Ból w okolicy pępkowej, 5 ; (po czterech godzinach), 8, 11.
• Bardzo silny ból w okolicy pępkowej, 9b.
• Brzuch ogólnie.
• Umiarkowane wzdęcie bębnicze, 31.
• Burczenie w brzuchu (po dwudziestu minutach), 9.
• Częste burczenie w brzuchu (po półgodzinie), 7a.
• Ból jelit (po półgodzinie), 43.
• Ostry ból brzucha i wzdłuż kręgosłupa przy każdym wdechu, 6b. [320.]
• Kolka, 14, 45 ; ustępująca po obróceniu się na plecy, rano (piątego dnia), 28.
• Obudził się z silną kolką (trzeciego dnia), 28.

STOLEC

• Biegunka.
• Biegunka, 62, 64 , itd.; (drugiego ranka), 11 ; drugiego i następnych dni, 11b ; (wieczorem pierwszego dnia), 11.
• Octan na ogół wywoływał biegunkę, 13.
• Wodnista biegunka (po dwóch godzinach), 9 ; (drugiego ranka), 8b.
• Dwa luźne wypróżnienia (po dwóch godzinach), 57.
• Dwa bolesne wypróżnienia (drugiego dnia), 8b.
• Przez dwie godziny potrzeba oddania stolca, potem rano niewielkie wypróżnienie z silnym napinaniem się; o godz. 14 miękki, luźny stolec, ze straszliwym parciem naglącym i napinaniem się oraz pieczeniem w odbytnicy, niemal doprowadzającym do szału (piątego dnia), 28.
• Obfite wypróżnienia, 5.
• Zaparcie.
• Zaparcie, 2, 3, 18 , itd.; (drugiego dnia), 23 ; (trzeciego dnia), 30. [330.]
• Morfina zawsze powodowała zaparcie, 13.
• Długotrwałe zaparcie, 4.
• Po zaparciu często następowała biegunka, 14.
• Zatrzymanie stolca, 44b.
• Prawie całkowite zatrzymanie wydalania stolca i moczu, 69.
• Wbrew zwyczajowi brak stolca (drugiego ranka); lecz o godz. 14 nastąpiło bardzo powolne oddanie niewielkiej ilości kału z bolesnym parciem, 7.

NARZĄDY MOCZOWE

• Pęcherz moczowy.
• Niedowład pęcherza moczowego, 61.
• Nieznaczny niedowład pęcherza moczowego, 62.
• Ból w okolicy pęcherza moczowego (po godzinie), 8.
• Ból pęcherza moczowego, 8b ; (po dwóch godzinach), 9.
• Oddawanie moczu. [340.]
• Oddanie skąpej ilości moczu z silnym parciem (po czterech godzinach), 11.
• Oddał bardzo mało moczu, z wielką trudnością (pierwszej nocy), 43.
• Bezskuteczne próby oddania moczu (po siedmiu godzinach); udało mu się oddać mocz (dziewięć godzin później), 3.
• Stałe parcie na mocz i niemożność jego oddania przez dwanaście godzin, 44b.
• Całkowita ischuria, 18.
• Często wywołuje strangurię, 13.
• Zatrzymanie moczu, 2.
• Mocz.
• Mocz intensywnie zabarwiony i skąpy, 66.
• Mocz skąpy, 25.
• Zmniejszone wytwarzanie moczu, 14. [350.]
• Wytwarzanie moczu jest często zmniejszone, choć niekiedy zwiększone, 13.
• Zahamowanie wydalania moczu (drugiego dnia), 23.
• Zahamowanie wydalania moczu i kału, 35.
• Całkowite zahamowanie wydalania moczu, 4.
• Mocz mętny i śluzisty, 6b.
• W moczu wykryto białko, bez elementów morfotycznych, 64.
• Oddał 3ix moczu, sp. gr. 1010,4 (po wstaniu, przed wstrzyknięciem); 3xviiiss. moczu, zasadowego, sp. gr. 1008,8 (po dwóch godzinach); 3vij, wyraźnie kwaśnego, sp. gr. 1009,2 (po czterech godzinach), 55.
• W ciężkich przypadkach nerki wydalają mocz zawierający białko. Oddawanie moczu jest często utrudnione, a jego ilość często skąpa; ciężar właściwy waha się w najszerszych granicach; stwierdzałem mocz o ciężarze właściwym od 1004 do 1038; na ogół początkowo mocz ma najwyższy ciężar właściwy; pod koniec leczenia ciężar właściwy się zmniejsza; naturalnie zależy to od ilości oddanego moczu. Mocz niemal wszystkich osób cierpiących wskutek zatrucia morfiną redukuje zasadowy roztwór siarczanu miedzi, nie wytrącając miedzi w postaci tlenku; jednocześnie mocz zazwyczaj skręca płaszczyznę polaryzacji w lewo, 73.
• Mocz kwaśny, sp. gr. 1022, około 3ij na godzinę (przed wstrzyknięciem); w ciągu dwóch godzin i kwadransa wytworzyło się 3iv jasnego, kwaśnego moczu, sp. gr. 1029 (po 1/4 gr.); 3ij bladego, kwaśnego moczu, sp. gr. 1009,2, na godzinę (przed 1/2 gr.); 3vss. jasnego, kwaśnego moczu, sp. gr. 1022,0, w ciągu trzech godzin (po 1/2 gr.), 53.
• Początkowo ciężar właściwy moczu, mimo że jego ilość była tylko umiarkowana, wynosił 1000, a w ciągu trzech tygodni wzrósł do 1014; przez około trzy tygodnie ilość białka była bardzo duża; następnie powoli się zmniejszała, a w czwartym miesiącu białko zniknęło; nie stwierdzono elementów morfotycznych, 61. [360.]
• Ciężar właściwy moczu wahał się od 1007 do 1012; mocz redukował zasadowy roztwór siarczanu miedzi, skręcał płaszczyznę polaryzacji w lewo i zawierał godną uwagi ilość białka; badanie mikroskopowe przeprowadzone w ciągu pierwszych czternastu dni jej pobytu w szpitalu wykazało wałeczki woskowe i krwinki białe; pięć tygodni później pozostały jedynie nieliczne ślady białka, 62.
• Ciężar właściwy moczu wahał się od 1026 do 1035; wykonano próbę na obecność cukru, lecz go nie wykryto; białko było wyraźnie obecne, ale w niewielkiej ilości; nie stwierdzono elementów morfotycznych; po kilkudniowej nieobecności białka ponownie zaobserwowano je na krótko, 63.
• Narządy moczowe są na ogół bardziej zajęte u mężczyzn niż u kobiet, 13.
• Mocz cukrzycowy, o właściwościach redukujących i lewoskrętnych, w przypadkach przewlekłego zatrucia; fakt ten był już wcześniej ustalony, lecz nowością jest stwierdzenie jego występowania w ostrym zatruciu, 73.
• W przypadkach zatrucia morfiną często stwierdza się białko w moczu, zarówno podczas jej nieprzerwanego używania, jak i w okresie abstynencji. Podczas długotrwałego używania morfiny białkomocz występuje albo jako objaw przejściowy, pojawiający się nieregularnie i często trwający zaledwie kilka dni, albo jako objaw stały, ustępujący dopiero po tygodniach lub miesiącach od całkowitego odstawienia leku. Białko stwierdza się znacznie częściej w okresie abstynencji niż podczas nieprzerwanego używania morfiny, co obserwowano w niemal wszystkich przypadkach; pojawia się ono w ciągu trzech do sześciu dni od rozpoczęcia abstynencji i znika po dwóch do czterech dniach. Obraz waha się od najmniejszego zmętnienia do kłaczkowatego osadu. Zanim zaobserwowałem przypadki tego ostatniego rodzaju, uważałem nieznaczne zmętnienie za przypadkowe, zależne od łagodnego stanu nieżytowego narządów moczowo-płciowych; obecność osadu nie pozostawia wątpliwości, że mamy tu do czynienia ze zmianami patologicznymi w układzie moczotwórczym. W badaniu chemicznym moczu wszystkie odczynniki (kwas azotowy, kwas octowy, kwas karbolowy, żelazocyjanek potasu i siarczan sodu) szybko wykazują obecność białka. W niektórych przypadkach działanie kwasu azotowego było godne uwagi i przywodziło na myśl przypadek Bence’a Jonesa oraz opisany przez niego kwaśny albuminian. Gdy użyto obficie kwasu azotowego i ogrzano mocz, białko nie wytrącało się na gorąco, lecz wytrącało się po ostygnięciu moczu i ponownie rozpuszczało po ogrzaniu, 73.

NARZĄDY PŁCIOWE

• Mężczyźni.
• Impotencja; wszyscy mężczyźni cierpiący wskutek zatrucia morfiną zgodnie stwierdzają, że lek wpływa na ich sprawność seksualną. Niekiedy podniecenie seksualne, rozkoszne doznania, a częściowo także erekcje są niepełne, słabsze i krócej trwają albo w ogóle nie występują. Występują więc wszystkie stopnie zaburzenia — od zwykłego osłabienia sprawności seksualnej do zupełnej impotencji. Zdecydowana większość powstrzymuje się od stosunków płciowych bądź z braku zainteresowania, bądź wskutek niezdolności do ich odbycia, ponieważ erekcje są niepełne albo całkowicie nieobecne. Mężczyźni nieżonaci stają się impotentni wcześniej niż żonaci. U wielu mężczyzn pierwszym działaniem morfiny jest pobudzenie sfery seksualnej, po którym następuje zwykłe porażenie. Wielu nieżonatych mężczyzn wykorzystuje ten fakt, aby tłumić popęd seksualny, gdy budzi się on w okresie wolnym od morfiny. Powstaje pytanie, czy impotencja nie może mieć innych przyczyn niż morfina. Stan depresyjny wywoływany u wielu osób można by uznać za przyczynę impotencji psychicznej, istnieją jednak także przypadki, w których panował stan eutropii, oraz inne, w których morfina nie wywierała żadnego wpływu na sferę emocjonalną, a mimo to występowała mniejsza lub większa impotencja. Z braku dostatecznych danych nie wiadomo, czy wcześniej zanika zdolność do erekcji, czy też — ponieważ polucje nie występują często — wcześniej ustaje czynność narządów nasieniotwórczych. Relacje mężczyzn są zazwyczaj niejasne; wielu niechętnie mówi o swojej impotencji; istotnie, wielu zdrowych mężczyzn nie zdaje sobie sprawy z tego stanu, bagatelizuje go albo o nim milczy. Z rejestru zatruć morfiną w Maison de Santé wynika, że w ciągu ostatnich dwóch lat żadna z żon mężczyzn wstrzykujących sobie duże dawki morfiny nie przebyła prawidłowej ciąży, mimo że były to młode kobiety, które przed rozpoczęciem używania morfiny przez mężów rodziły dzieci co roku, 73.
• Impotencja, 61.
• Od czasu rozpoczęcia używania Morphia stał się impotentny, 64.
• Ból narządów płciowych i moczowych, zwłaszcza prawego powrózka nasiennego (po półtorej godziny), 8.
• Osłabienie popędu seksualnego, 66, 68.
• Kobiety. [370.]
• Brak miesiączki. U wszystkich kobiet leczonych przeze mnie z powodu zatrucia morfiną miesiączka była nieregularna albo nie występowała przez miesiące lub lata. Kobiety te miały od dwudziestu pięciu do trzydziestu pięciu lat i przez długi czas stosowały podskórne wstrzyknięcia morfiny. Objawy zauważane na początku i w przebiegu braku miesiączki, takie jak ból głowy, zawroty głowy, niechęć do pracy, utrata apetytu, wymioty, zaparcia, kołatanie serca, napady histeryczne itd., pokrywają się z objawami zatrucia morfiną, dlatego często trudno rozstrzygnąć, czy są spowodowane zatruciem morfiną, czy stanowią następstwo braku miesiączki. W swoich przypadkach nigdy nie obserwowałem obrzmienia piersi ani krwawień zastępczych. Brak miesiączki wywołany morfiną rozwija się stopniowo z bolesnego miesiączkowania albo pojawia się nagle. U kobiet z brakiem miesiączki nigdy nie stwierdzono poczęcia, choć niektóre z nich przed rozpoczęciem używania morfiny wielokrotnie zachodziły w ciążę. Wydaje się zatem prawdopodobne, że ustanie miesiączki zależy od nieprawidłowości jajników, które zdają się nieczynne. Zgodnie z teorią Pflügera, przy braku miesiączki wywołanym morfiną wzrost komórek jajnikowych ustaje między jednym okresem a następnym, wskutek czego nie występuje pobudliwość przekazywana przez komórki jajnikowe, która z jednej strony powoduje pękanie pęcherzyków Graafa, a z drugiej warunkuje odruchowe przekrwienie narządów płciowych. W konsekwencji morfina wpływa na jajniki tak jak na inne gruczoły wydzielnicze, a mianowicie czyni je niezdolnymi do pełnienia ich funkcji. Najprawdopodobniej miesiączka ustaje dlatego, że ustaje owulacja, co wyjaśnia również niepłodność. Przypuszczenie, że wstrzykiwanie morfiny powoduje zahamowanie czynności narządów rozrodczych, uzasadnia fakt, iż po zaprzestaniu używania morfiny narządy te odzyskują aktywność. Przy nawykowym używaniu morfiny popęd seksualny jest początkowo zwiększony, lecz po rozwinięciu się cięższych objawów zatrucia niemal całkowicie zanika, podobnie jak u mężczyzn. Godne uwagi jest również to, że kobiety, które cierpiały na fluor albus, podczas długotrwałego używania morfiny na ogół są od niego wolne; pojawia się on ponownie dopiero po odstawieniu leku, często z bólami podobnymi do porodowych. Kobiety cierpiące wskutek zatrucia morfiną, u których miesiączka pozostaje prawidłowa, mogą zajść w ciążę; zauważyłem jednak, że ciąża przebiega prawidłowo tylko wtedy, gdy kobiety stosują małe dawki; duże dawki powodują poronienie, 73.
• Miesiączka zbyt wczesna, 66.
• Miesiączka na ogół obfitsza i zbyt wczesna, 13.

NARZĄDY ODDECHOWE

• Lekkie rzężenie śluzu w tchawicy, 31.
• Głos.
• Mniej lub bardziej nasilona chrypka, 15.
• Często chrypka podczas dłuższego mówienia, chociaż zazwyczaj jej głos jest wyjątkowo czysty, 40.
• Mowa niewyraźna (niesłyszalna), (wkrótce, po piętnastu minutach), 33.
• Oddychanie.
• Oddech głośny i rzężący (po jedenastu i pół godzinach), 71.
• Oddech chrapliwy, 34.
• Oddech chrapliwy, z częstością zaledwie 4 lub 5 na minutę, 20. [380.]
• Zwiększona częstość oddechów, z ostrymi bólami w klatce piersiowej, 6b.
• Częstość oddechów 19, 20 (przed wstrzyknięciem); 15, miarowych (po trzech kwadransach od podania 1/4 grana); 16, miarowych (dziesięć minut po podaniu 1/2 grana); 14, miarowych (trzy i pół godziny po podaniu 1/2 grana), 53.
• Częstość oddechów 9 i 10 przez cały dzień (drugi dzień), 30.
• Oddech rzężący, powolny, 8 na minutę, 29.
• Oddech bardzo powierzchowny, występujący tylko co dwanaście lub piętnaście sekund, 41.
• Oddech krótki i nieregularny, 35.
• Oddech nieregularny, z częstym wzdychaniem (godzinę i trzy kwadranse po podaniu 1/2 grana), 58.
• Oddech nie do opisania; oddychanie piersiowe najwyraźniej całkowicie ustało, 48.
• Oddychanie utrudnione, 68; (po pięciu minutach), 8; (po piętnastu minutach), 11.
• Oddech powolny i utrudniony (po czterech godzinach), 36. [390.]
• Niewielka trudność w oddychaniu (po trzeciej dawce); oddychanie znacznie utrudnione (po czwartej dawce), 19.
• Oddychanie bardzo utrudnione, 5.
• Z trudem łapie oddech, 70.

KLATKA PIERSIOWA

• Uczucie ucisku w klatce piersiowej i trudność w oddychaniu; prosiła, aby ją uniesiono, mówiąc, że czuje się tak, jakby umierała (po piętnastu minutach), 33.
• Silny ból w klatce piersiowej; nie mogła głęboko zaczerpnąć powietrza (po pół godzinie); ból głównie w środkowej części mostka, oddech krótki i szybki, często wzdychała (po czterech godzinach), 43.
• Czuła się bardzo źle, z „nieopisanym odczuciem, trudniejszym do zniesienia niż jakikolwiek ból”, za dolną połową mostka (po godzinie), 57.

SERCE I TĘTNO

• Czynność serca.
• Kołatanie serca, 40, 66.
• Gwałtowne tętnienie w sercu i tętnicach szyjnych, 35.
• Uderzeń serca nie można było wyczuć; po przyłożeniu ucha dawały się słabo usłyszeć tylko chwilami, 41.
• Przekrwienie głowy, kołatanie serca, z napiętym tętnem; to napięte tętno często nagle zanika i ustępuje miejsca ledwie wyczuwalnemu, nitkowatemu, wolnemu i przepuszczającemu tętniu, które znamionuje początek ciężkiej zapaści; wzmożona pobudliwość odruchowa; chory ma częste napady kichania i ziewania; zrywa się przerażony, gdy ktoś się do niego zbliża; dotknięcie skóry wywołuje skurcze i drgania, 73.
• Tętno. [400.]
• Tętno pełne i nieznacznie przyspieszone (po dwóch godzinach), 23.
• Tętno silne i częste, 37.
• W ciężkich przypadkach tętno jest małe, chwilami napięte lub nitkowate. W niektórych przypadkach obserwuje się utrudnienie oddychania i kołatanie serca, 73.
• Tętno silne, szybkie, 6b; (po pół godzinie), 6a.
• Tętno małe i szybkie, 66, 67.
• Tętno małe, ściągnięte, szybkie, 18.
• Tętno ledwie wyczuwalne, szybkie, słabe, trzepoczące, około 140 lub 150, 41.
• Tętno gorączkowe, 11a.
• Tętno początkowo zwalnia, a następnie przyspiesza o kilka uderzeń, 44a.
• Tętno 79 (po dwudziestu minutach), 9. [410.]
• Tętno w zakresie od 140 do 160, skrajnie nieodporne na ucisk, słabe, trzepoczące, 48.
• Tętno 63 (przed przyjęciem); 108 (po pół godzinie), 10.
• Tętno 66 (przed przyjęciem); 94 (po dwudziestu minutach), 8.
• Tętno wzrosło z 68 do 78 (natychmiast); do 88 (po godzinie), 8b.
• Tętno wzrosło z 84 do 94 (po pół godzinie), 9b.
• Tętno wzrosło z 61 do 86 (po kilku minutach), 11a.
• Tętno wzrosło z 66 do 82 (po pół godzinie); do 90 (po półtorej godziny), 10b.
• Tętno 60 (przed przyjęciem); 80 (po pół godzinie), 11b.
• Tętno 65 (przed przyjęciem); 68 i nieregularne (po dwudziestu pięciu minutach), 9a.
• Tętno 66 (przed przyjęciem); 80 (po pół godzinie), 8a. [420.]
• Tętno 80 (przed wstrzyknięciami); przyspieszone o 6 uderzeń (po trzech kwadransach i po godzinie od podania 1/15 grana); 80, miarowe, dobrze wypełnione i silne (dwie godziny po podaniu 1/15 grana); słabsze (trzy kwadranse po podaniu 1/12 grana); słabe, zwolnione o 4 uderzenia (godzinę i trzy kwadranse po podaniu 1/12 grana); bardzo małe, słabe, przepuszczające, przyspieszone o 6 uderzeń (trzy i pół godziny po podaniu 1/12 grana), 58.
• Tętno 74, dość dobrze wypełnione i silne (przed doświadczeniem); 70, nieco pełniejsze i silniejsze (dwie godziny po podaniu 1/6 grana); przyspieszone o 6 uderzeń, bez zmiany wypełnienia i siły, trzykrotnie przepuszczające w ciągu dwóch minut (trzydzieści minut po podaniu 1/4 grana); przyspieszone o 8 uderzeń (trzy kwadranse po podaniu 1/4 grana); przyspieszone tylko o 1 uderzenie, o zmniejszonym wypełnieniu (godzinę po podaniu 1/4 grana); zwolnione o 8 uderzeń, słabiej wypełnione i słabsze niż przed wstrzyknięciem (dwie i ćwierć godziny po podaniu 1/4 grana); przyspieszone o 16 uderzeń (dziesięć minut po podaniu 1/2 grana); przyspieszone o 20 uderzeń, o zwiększonej sile (pół godziny po podaniu 1/2 grana); osiągnęło maksymalne przyspieszenie o 26 uderzeń, silne i miarowe, dobrze wypełnione; tętno wskazujące na silne pobudzenie (godzinę po podaniu 1/2 grana); maksymalne przyspieszenie pozostawało bez zmiany (dwie godziny po podaniu 1/2 grana); spadło ze 100 do 96 i niemal powróciło do pierwotnego wypełnienia i siły (trzy godziny po podaniu 1/2 grana); 94, nadal nieco pełniejsze i silniejsze (trzy i pół godziny po podaniu 1/2 grana), 53.
• Zmniejszenie częstości tętna (natychmiast), 44.
• Tętno nadmiernie słabe i raczej wolne, 20.
• W ciągu pierwszej godziny tętno zwalnia o kilka uderzeń, 44b.
• Tętno wolniejsze o 4 do 8 uderzeń, lecz tylko u osób zdrowych albo cierpiących na proste dolegliwości neuralgiczne (po pół godzinie), 46.
• Tętno około 60 (po czterech godzinach), 43.
• Prawidłowe tętno 60; przez cały dzień wynosiło 49 i 50 (drugi dzień), 30.
• Tętno 65, miarowe (przed przyjęciem); 90 (po dwudziestu pięciu minutach); 80 (po czterdziestu minutach); 62 (po trzech godzinach), 3.
• Tętno 75 (przed przyjęciem); 72 (po kwadransie); 75 (po trzech kwadransach); 68 (po półtorej godziny); 66 (po dwóch godzinach); 70 (po trzech godzinach), 7. [430.]
• Tętno 80 (przed wstrzyknięciem); o zwiększonym wypełnieniu i sile, wyraźnie pod wpływem silnego pobudzenia (po godzinie); 74, miarowe, o takim samym wypełnieniu i sile jak przed wstrzyknięciem (po dwóch godzinach), 56.
• Tętno 74, miarowe, dobrze wypełnione i silne (przed doświadczeniem); zwolnione o 19 uderzeń, wynoszące teraz 55, bez zmiany wypełnienia i siły (po dwóch i pół godzinach), 52.
• Tętno 100 (przed wstrzyknięciem); zwolnione o 4 uderzenia, miarowe (po godzinie); zwolnione o 30 uderzeń, słabe i nieznacznie nieregularne (po dwóch godzinach), 57.
• Tętno 76 (przed wstrzyknięciem); zwolnione o 16 uderzeń, miarowe, bez zmiany wypełnienia i siły (po półtorej godziny); zwolnione o 20 uderzeń (po dwóch godzinach); zwolnione o 22 uderzenia, wynoszące teraz 54, miarowe, dobrze wypełnione i silne (po czterech godzinach), 55.
• Tętno 78 (przed doświadczeniami); zwolnione o 4 uderzenia (pięćdziesiąt minut po podaniu 1/4 grana); zwolnione o 10 uderzeń, bez zmiany wypełnienia i siły (półtorej godziny po podaniu 1/4 grana); 60, zwolnione o 16 uderzeń, o prawidłowym wypełnieniu i sile (trzy godziny po podaniu 1/4 grana); zwolnione o 4 uderzenia, bez zmiany wypełnienia i siły (godzinę i kwadrans po podaniu 1/2 grana), 54.
• Tętno nieregularne (wkrótce, po piętnastu minutach); później niewyczuwalne, 33.
• Tętno wolne, pełne, przepuszczające, 6.
• Tętno małe, ściągnięte, przepuszczające, 5.
• Tętno twarde, 35.
• Tętno znacznie ściągnięte, 5. [440.]
• Tętno wyjątkowo słabe (po jedenastu i pół godzinach), 71.
• Tętno małe, 29.
• Tętno bardzo małe (po czterech godzinach), 36.
• Tętno skrajnie małe (natychmiast), 42.
• Tętno ledwie wyczuwalne, 70.
• Bardzo znaczne zmniejszenie siły tętna i wyraźnie obniżone napięcie tętnicze, 46.
• Wzrost lub spadek napięcia tętniczego nie następuje proporcjonalnie do wstrzykniętej ilości, a największa dawka jedynie przedłuża działanie obniżające, 46.
• Wykres niemal prostoliniowy, przedstawiający maksymalny wpływ na napięcie tętnicze, które następnie zaczęło wzrastać (pół godziny po podaniu 1 centygrama); wyraźne zwiększenie wzniesienia odpowiadającego rozkurczowi tętnicy, lecz mniejsza wyniosłość, wywołana dikrotyzmem, nie jest jeszcze widoczna (godzinę i dziesięć minut po podaniu 1 centygrama); wykres powrócił do prawidłowego zarysu (dwie godziny i dziesięć minut po podaniu 1 centygrama), 46.

SZYJA I PLECY

• Sztywność karku (drugiego ranka), 43.
• Silny ból pleców (po dwóch godzinach), 43. [450.]
• Bóle promieniujące wzdłuż kręgosłupa, 6a.
• Ból i drgania na całej długości kręgosłupa (po czterech godzinach), 43.
• Osłabienie w lędźwiach, utrzymujące się przez kilka dni, 7a.

KOŃCZYNY OGÓLNIE

• Objawy obiektywne.
• Drżenie rąk, 73.
• Drżenie kończyn, 61.
• Drżenie kończyn i ogólne uczucie ucisku, 67.
• Drgania kończyn, 1.
• Jej palce mimowolnie się zginały i prostowały; odczuwała pewien niepokój w okolicy łokci i kolan (po trzeciej dawce); mięśnie rąk i stóp uległy sztywnemu przykurczowi; podudzia zostały przyciągnięte do ud, a uda do brzucha; kończyny górne były na przemian zginane, prostowane, a następnie przyciągane w poprzek klatki piersiowej (po czwartej dawce); czynność skurczowa wszystkich mięśni zależnych od woli była w istocie tak nasilona, że naśladowała prawdziwy przypadek tężca pourazowego; zastosowano bez skutku alkohol, amoniak, kawę, zimne i gorące obmywania oraz ciągłe nacieranie; czynność skurczowa rozpoczęła się o godz. 14.00 i trwała do godz. 17.30, 19.
• Niewielka sztywność lub uczucie ciężkości kończyn (po godzinie), 7.
• Kończyny porażone (po dwóch godzinach), 23. [460.]
• Kończyny słabe, 6a.
• Słabość i pewne drżenie kończyn, 7a.
• Słabość stawów, 11a.
• Objawy subiektywne.
• Czuła, jakby jej ręce i nogi ożyły i miały zaraz podskoczyć (po dwudziestu godzinach), 43.
• Uczucie znacznego znużenia w kończynach, ze skłonnością powiek prawego oka do zamykania się; silne pragnienie odpoczynku (po godzinie), 7a.
• Nieprawidłowe odczucia w kończynach, współwystępujące z nadmiernym ślinieniem, 73.
• Uczucie ciężkości kończyn, 17; (po pół godzinie), 7a.
• Bóle stawów, 8b, 66.
• Bardzo silny ból stawów, 66.

KOŃCZYNY GÓRNE

• Sztywność i ból ramion po śnie, 6b. [470.]
• Uczucie ciężkości ramion (po pierwszej dawce 1/4 grana), 50.
• Swoiste, niemal bolesne uczucie ciągnięcia w nadgarstku, 44b.
• Drżenie rąk, 63.
• Ręce nieco drżące po śnie, 7a.
• Lekkie drżenie i niepewność rąk podczas pisania, 7.
• Palce zdrętwiałe, a oba kciuki silnie przykurczone do wnętrza dłoni, 33.

KOŃCZYNY DOLNE

• Chód niepewny i chwiejny, 66.
• Chód nieregularny; zataczał się jak pijany (drugiego ranka), 50.
• Nogi zrywały się jej ku górze; prosiła, aby je przytrzymano, ponieważ nie mogła utrzymać ich w spokoju, i mówiła, że czuje się tak, jakby pełzały w nich robaki (po czterech godzinach), 43.
• Kilka szarpnięć lewej nogi (po godzinie), 60. [480.]
• Nogi obrzęknięte tak bardzo, że nie mógł włożyć butów (drugiego dnia), 45.
• Kurcze poszczególnych mięśni, 61.

OBJAWY OGÓLNE

• Obiektywne.
• Wychudzenie, 69.
• Stracił około 15 funtów masy ciała, 63.
• Ogólna kacheksja, 66.
• Drżenie, 68.
• Drży całe ciało, 66.
• Drgania mięśni, 5, 62, 69.
• Okresowe drgania mięśni twarzy i kończyn, 7.
• Oba kąciki jej ust drgały; ramiona były zgięte i poruszały się konwulsyjnie w przód i w tył; ruchy wkrótce ustały, lecz powróciły (po dwóch godzinach), 43. [490.]
• Szarpnięcia całego ciała, 68.
• Gwałtowne szarpnięcia ramion, głowy, a zwłaszcza twarzy, 3.
• Ruchy konwulsyjne, 2; (drugiego dnia), 23.
• Skurcze konwulsyjne i tężcowe, 25.
• Drgawki, 66.
• Drgawki kończyn i twarzy z częściowym opistotonusem; drgawki ponownie wywoływało łaskotanie lub ucisk skóry, bez jakiejkolwiek utraty świadomości, 21.
• Częściowy opistotonus (po dwóch godzinach), 43.
• Rzucawka, 37.
• Ciągnięcie i sztywność mięśni, 66.
• Chory zesztywniały, zupełnie nieruchomy; kończyny nie wykazywały żadnej elastyczności, a przejściowy skurcz przypominał stężenie pośmiertne; istotnie, stawy można było poruszyć jedynie z trudem, 41. [500.]
• Układ mięśniowy bardzo silnie zwiotczały (po czterech godzinach), 36.
• Nerwy czuciowe niemal przestały działać, a ruchowa część układu nerwowego również została w znacznym stopniu dotknięta działaniem leku (po czterech godzinach), 36.
• Nerwy przeponowe i błędne w znacznym stopniu odurzone działaniem narkotycznym (po czterech godzinach), 36.
• Wielkie znużenie (po trzydziestu sześciu godzinach), 23.
• Osłabienie, 1, 8b, 14 itd.
• Osłabienie psychiczne i fizyczne oraz wiotkość, 66.
• Osłabienie kończyn, okolicy krzyżowej, szyi i stawów (po dwudziestu pięciu minutach), 9a.
• Znaczne osłabienie, 12.
• Znaczne osłabienie całego ciała, tak że z trudem zdołał położyć się do łóżka, 39.
• Przez cztery godziny niemal niezdolny do chodzenia (po dwóch godzinach); osłabienie nie ustąpiło przez tydzień, 57. [510.]
• Rano nie mógł wstać (drugiego dnia), 45.
• Krańcowy upadek sił, 14, 18, 66 itd.
• Ogólny upadek sił, 6.
• Osłabienie i ogólny upadek sił, 6c.
• Całkowite wyczerpanie mięśniowe, 48.
• Nagły upadek sił; nie miała siły, aby wstać, 49.
• Nagle upadł na ziemię, jakby rażony piorunem (po kwadransie), 23.
• Ogólne osłabienie i utrata sił, 73.
• Wystąpiło kilka skurczów mięśni twarzy, po czym upadła do tyłu, sprawiając wszelkie wrażenie martwej; twarz pobladła, tętno było niewyczuwalne, a oddechu nie można było dostrzec; nieprzytomność trwała około trzech minut), 33.
• Nieprzytomny (po dziewięciu godzinach), 24; (po dziewięciu i pół godzinach), 71. [520.]
• Zapaść; drugiego lub trzeciego dnia po odstawieniu morfiny, wskutek wcześniejszego skąpego odżywiania, biegunki, bezsenności i ziewania, u niemal wszystkich chorych występuje stan osłabienia; tętno staje się drobne, twarz zapadnięta, chorzy nie mogą opuścić łóżka i mają wygląd zupełnego wyczerpania; ta prosta zapaść nie jest niebezpieczna; ustępuje albo wówczas, gdy chory zaczyna regularnie się odżywiać, albo przechodzi w cięższą postać; ta ostatnia często rozpoczyna się zmianą głosu i artykulacji; chorzy mają chrypkę, jąkają się lub wahają podczas mówienia; mięśnie twarzy drgają, drżenie rąk się nasila; niekiedy ta ciężka zapaść pojawia się nagle, nawet wtedy, gdy następstwa abstynencji, takie jak wymioty i biegunka, zdają się już ustępować i gdy najmniej się jej oczekuje. Nawet gdy chorzy siedzą w łóżku, zajęci tym, co dzieje się wokół nich, osuwają się nieprzytomni do tyłu i początkowo można ich ocucić jedynie najbardziej energicznymi środkami; twarz staje się zapadnięta lub śmiertelnie blada, nos spiczasty, oczy zwrócone ku górze i zapadnięte, oddech utrudniony, wzdychający i powolny, a tętno wyczuwalne jedynie nad sercem; albo też twarz staje się głęboko czerwona, oczy błyszczące, tętno wynosi 44 lub 40, a po przemijających nudnościach i uczuciu śmiertelnego zagrożenia chory ponownie traci przytomność; po uniesieniu chorego głowa opada do przodu na klatkę piersiową. Ani krzyk, ani drażnienie skóry nie wywołują żadnej reakcji; stan ten, trwający od piętnastu minut do niemal godziny, powtarza się trzy lub cztery razy w krótkich odstępach w ciągu dwudziestu czterech godzin; w tym czasie chory zachowuje jedynie częściową świadomość albo świadomość powraca całkowicie, albo też chory może umrzeć z objawami porażenia mózgu, 73.
• Położyła się o godz. 8 wieczorem, czując się — jak powiedziała — „zupełnie pijana”; mniej więcej po godzinie znaleziono ją całkowicie nieprzytomną; leżała na plecach z otwartymi oczami i delikatnym rumieńcem na policzkach, a kończyny dolne były porażone, bardzo zimne i ciastowate; kończyny silnie szczypano i nakłuwano igłami, nawet po powrocie świadomości, lecz bez żadnej reakcji; świadomość częściowo powróciła po godzinie, kiedy prawe ramię i noga były porażone, z silnym drżeniem lub wstrząsaniem; Nux 200 przyniósł ulgę (po kilku dawkach), 38.
• Chorego znaleziono w stanie apoplektycznym, nieprzytomnego, z chrapliwym oddechem i sinawym przekrwieniem twarzy, 35.
• Omdlewanie, nudności i ciągłe odruchy wymiotne, z naprzemiennymi falami gorąca i chłodu, przez pięć godzin (po dwóch godzinach), 56.
• Dwa napady omdlenia z rozszerzonymi źrenicami (drugiego ranka), 8b.
• Czuł, że mdleje, i był niemal gotów upaść (po dwóch godzinach i osiemnastu minutach); doszedł do siebie po mniej więcej półgodzinie od wypicia filiżanki herbaty, lecz nadal czuł się źle i sennie, 51.
• Omdlewanie i nudności były tak silne, że przez resztę dnia, czyli przez siedem lub osiem godzin, musiała pozostawać w łóżku (po trzech godzinach), 16.
• Głębokie omdlenie, 70.
• Kilkakrotnie zemdlała, tak że uznano ją za martwą (po dwóch godzinach), 43.
• Gdy nagle wstał po wypróżnieniu, zemdlał i wkrótce zmarł (po trzech dniach), 20. [530.]
• Niepokój, 14, 18, 62, 66.
• Uogólniona przeczulica, 66.
• Subiektywne.
• Wzrost pobudliwości odruchowej, 66.
• Pobudliwość odruchowa zdawała się całkowicie zniesiona; dotknięcie palcem, a następnie piórkiem, cieśni gardzieli i górnej części przełyku nie wywołało żadnej reakcji odruchowej, 48.
• (Względna, choć nie całkowita, niewrażliwość na ból), 72.
• Początkowo przyjemne doznanie, 3.
• Pewien rodzaj przyjemnego znużenia, 60.
• Przeszedł trzy mile; podczas marszu czuł się bardzo słaby (po dwóch godzinach i osiemnastu minutach), 51.
• Przez piętnaście minut odczuwał omdlewanie, drżenie i nudności (trzy kwadranse po 1/12 grana), 58.
• Uczucie ciężkości całego ciała, 44b. [540.]
• Niedające się opisać uczucie niedomagania i dyskomfortu oraz stan graniczący z majaczeniem, 69.
• Dotknięty jest cały układ nerwowy; występują niepokój, bezsenność, omamy, naprzemiennie zmieniające się nastroje, przeczulica, neuralgia, parestezje, drżenie rąk, wzmożona pobudliwość odruchowa oraz inne podobne objawy, 73.
• Około godz. 3 po południu (na dwie godziny przed zwykłą porą wstrzyknięcia) korzystne działanie morfiny zwykle już ustępowało; jego miejsce zajmował nie — poza wyjątkowymi przypadkami — wyraźny ból, lecz niedające się opisać uczucie przygnębienia, które pacjenci Niemeyera tak obrazowo określali wobec niego słowem „katzenjammer”; uczucie to znika niemal natychmiast po wstrzyknięciu, 72.
• Bardzo złe samopoczucie po powrocie czucia, 33.
• Uczucie ucisku, 66.
• Neuralgia, 62.
• Neuralgia w różnych częściach ciała: w czole, potylicy i żołądku, 73.
• „Obolała na całym ciele” (drugiego ranka), 43.
• Uczucie, jakby ciało drżało na kościach, 49.
• Uczucie pełzania i drżenie w opuszkach palców oraz w całym ciele, 68. [550.]
• Po ustąpieniu ciężkich objawów okresu abstynencji, kiedy chorzy zdają się wracać do zdrowia, wszystkie objawy nagle wybuchają ponownie; ten ponowny wybuch nie ma jednak dalszego wpływu na przebieg przypadku i na ogół trwa zaledwie jeden lub dwa dni; u tego chorego nawrót był ciężki i trwał trzydzieści sześć godzin, 62.
• Wyraźne, dwu- lub trzyminutowe przerwy między napadami bólu i drgawek, 43.

SKÓRA

• Obiektywne.
• Skóra trupio blada, 29.
• Skóra utraciła elastyczność, 69.
• Wysypka na całym ciele (drugiego ranka), 9a.
• Wykwity czerwonych krostek, 6b.
• Liczne ciemne, sinawe plamy na plecach i udzie, 35.
• Wysypka na twarzy i znacznej części ciała (drugiego dnia), 9b.
• Wykwit w ósmej przestrzeni międzyżebrowej, który — poza brakiem bólu — przypominał półpasiec, 61.
• Skóra traci turgor, barwę i napięcie. Podskórna tkanka łączna zanika (choć w niektórych przypadkach, zwłaszcza u kobiet, zawiera tkankę tłuszczową). Twarz jest przeważnie blada, popielatoszara, rzadko ciemnoczerwona, niekiedy prawidłowo zabarwiona; pocenie się jest zwykle znacznie obfitsze niż normalnie, osutkę obserwuje się bardzo rzadko. Zapalenie gruczołów łojowych oraz półpasiec, obejmujące zwłaszcza brodę, policzki i przestrzenie międzyżebrowe, pojawiają się od czasu do czasu, ustępując i nawracając, a w niektórych przypadkach utrzymują się stale. W miejscu wstrzyknięcia morfiny tworzą się ropnie i nacieki skórne, niekiedy bardzo rozległe. Pacjent skarży się na uczucie zimna, a nawet dreszczowość, 73. [560.]
• Ramiona i nogi pokryte czerwonymi krostkami, 6c.
• Subiektywne.
• Gryzące uczucie w skórze; niekiedy towarzyszą mu małe, okrągłe wyniosłości, 2.
• Uczucie pełzania, łaskotania i świąd na całym ciele, 68.
• Formikacje, 62.
• Formikacje na całym ciele (drugiego dnia), 23.
• Świąd skóry, 14, 18, 66; (po trzydziestu pięciu minutach), 11; (po pół godzinie), 8.
• Wkrótce obudził mnie świąd całego ciała, skłaniający do energicznego i nieustannego drapania się; odczuwałem go w każdej części ciała, od szczytu głowy po podeszwy stóp; głowa swędziała tak, jakby niezliczone owady pełzały między moimi włosami; na twarzy czułem jakby pajęczyny, które usiłowałem zetrzeć; podeszwy stóp sprawiały wrażenie, jakbym miał odmroziny; nogi, ramiona, brzuch, klatka piersiowa i plecy swędziały, jakby łaskotano je piórami, i bezustannie musiałem drapać się od głowy po stopy; trwało to do rana i trudno byłoby mi powiedzieć, ile razy przeorałem całe ciało wszystkimi dziesięcioma paznokciami; sądzę, że po dokładnym podrapaniu całego ciała zapadałem w sen, lecz wkrótce świąd znów mnie budził i musiałem drapać się jeszcze energiczniej niż przedtem. Spodziewałem się, że moje ciało będzie pokryte plamami, ale skóra była równie biała i gładka jak zawsze; przez cały następny dzień i wieczór od czasu do czasu odczuwałem tu i ówdzie na ciele lekki świąd; gdybym znajdował się na piaszczystej plaży w Karolinie, pomyślałbym, że to pchły, 50.
• Stały świąd, zwłaszcza twarzy, często zmuszający go do drapania się, 7a.
• Silny świąd całego ciała wieczorem (pierwszego dnia), 7.
• Niekiedy wywołuje dokuczliwy świąd skóry, który w pewnych przypadkach obejmuje całe ciało, w innych zaś ogranicza się do nosa, karku, okolicy lędźwiowej i wewnętrznych powierzchni ud, 15. [570.]
• Nieprzyjemny świąd skóry, zwłaszcza odbytu (po pół godzinie), 6a.
• Uczucie „mrowienia” lub kłucia w kończynach (wkrótce po trzeciej dawce), 19.
• Mrowienie w stopach (po pierwszej dawce 1/4 grana), 50.

SEN I SNY

• Senność.
• Ziewanie, 62, 64.
• Skłonność do snu (po pięciu minutach), 8.
• Senność, 9; (po pół godzinie), 8.
• Sporadycznie nieznacznie wzmożona senność, wskutek której pacjentce dość trudno jest obudzić się rano, 72.
• Senność tak silna, że z wielkim trudem udało mi się dotrzeć do swojego pokoju i rozebrać się (wkrótce po drugim wstrzyknięciu), 50.
• Uczucie ciężkości i senność przez cały dzień, 59.
• Nadal ociężały i senny (po godzinie i dwudziestu minutach), 51. [580.]
• Senność (po piętnastu minutach); odtąd spał (po trzydziestu minutach); senność utrzymywała się nadal i wciąż była obecna (po dwóch godzinach i osiemnastu minutach); spał około dwóch godzin (później), 51.
• Senność (piętnaście minut po 1/15 grana); odczuwał senność i zawroty głowy (po godzinie); senność i zawroty głowy już ustąpiły (dwie godziny po 1/15 grana); zdrzemnął się na dwadzieścia minut (godzinę i trzy kwadranse po 1/12 grana); spał jeszcze pół godziny (trzy i pół godziny po 1/12 grana); po powrocie pieszo do domu senność utrzymywała się jeszcze przez krótki czas, 58.
• Sporadyczna senność (drugiego dnia), 30.
• Pewna senność i zawroty głowy (pięćdziesiąt minut po 1/4 grana); senny i oszołomiony (godzinę i kwadrans po 1/4 grana); drzemał i przez pewien czas spał mocno (od półtorej do trzech godzin po 1/4 grana); spał mocno przez pół godziny, a teraz był bardzo senny i miał silne zawroty głowy (godzinę i kwadrans po 1/2 grana), 54.
• Senność ustąpiła (po godzinie), 57.
• Senność; zasnął i krótko się zdrzemnął (pół godziny po 1/6 grana); senność utrzymywała się i nadal czuł się nieco senny (dwie godziny po 1/6 grana); wielka senność (piętnaście minut po 1/4 grana); senność utrzymywała się (dwie godziny i kwadrans po 1/4 grana); ani razu nie była tak silna, by nie mógł powstrzymać się od zaśnięcia, a kiedy jej ulegał, zapadał w lekki sen, z którego budził go nieznaczny dźwięk (po 1/4 grana); zaczął odczuwać wielką senność (dziesięć minut po 1/2 grana); bez zmian (dwie godziny po 1/2 grana); mniejsza, lecz nadal był bardzo senny (trzy godziny po 1/2 grana); spał przez cały ten czas spokojnie i nieco głębiej niż zwykle; nie pamiętał żadnych snów, lecz dużo mamrotał (trzy i pół godziny po 1/2 grana); niewielka senność przez następne czterdzieści osiem godzin, 53.
• Senność i zawroty głowy (po dziesięciu minutach); następnie zasnął na trzy kwadranse; odczuwał wielką senność i lekkie nudności (po dwóch godzinach), 56.
• Wielka senność (po piętnastu minutach); nadal odczuwał wielką senność i spał z przerwami (po dwóch i pół godzinach); poszedł pieszo do domu i pozostawał senny przez dwie lub trzy godziny, 52.
• Lekki sen, podczas którego był świadomy szarpnięć kończyn, trwający dziesięć minut (po dwóch i pół godzinach), 7.
• Leżał w stanie na wpół czuwania, na wpół odurzenia, zachowując jednak pełną zdolność myślenia o różnych rzeczach, choć równocześnie jego umysł zajmowały chaotyczne fantazje; podczas tego snu kończyny spoczywały jakby sztywne i nieruchome, a poruszyć nimi można było jedynie z wielkim wysiłkiem woli, 7a. [590.]
• Pierwszej nocy pacjent spał i nie obudził się rano, 41.
• Zasnął (po czterech godzinach); jego żonie udało się go obudzić dopiero po kolejnych pięciu godzinach, 24.
• Niemal nieprzerwany sen przez pięć i pół godziny (po godzinie), podczas którego śnił o różnych rzeczach, słyszał wszystko, co działo się wokół niego, i prawie zawsze był świadomy swojego stanu, 3.
• Długi, spokojny sen, 6c.
• Spokojny sen, trwający pięć godzin; po obudzeniu miał ból po prawej stronie głowy, 6a.
• Mocny sen, trwający pięć godzin, z którego obudził się z tępym odczuciem w czole (po dziesięciu godzinach), 6.
• Głęboki sen, okresowo przerywany drgawkowymi kurczami, 25.
• Sen głęboki i spokojny, z przyjemnymi snami, 37.
• Ciężki sen z zaczerwienionymi policzkami, 11a.
• Sopor, 18.
• Bezsenność. [600.]
• Brak skłonności do snu; następnej nocy spał tylko godzinę, 43.
• Większość pacjentów przyjmujących morfinę śpi zbyt mało, 66.
• Nie udawało mi się zasnąć mniej więcej do godziny 2 nad ranem, chociaż sen uzyskany przez pozostałą część nocy zdawał się pokrzepiać mnie tak samo, jak gdybym spał przez cały ten czas, 15.
• Niespokojny sen z częstym zrywaniem się, trwający sześć godzin, 6.
• Sen niedający wypoczynku, często przerywany żywymi wyobrażeniami; wcześnie rano się rozbudził, 30.
• Zapadła w niespokojny, majaczeniowy sen, z którego obudziła się po kilku chwilach z poczuciem, że spała całymi tygodniami; takie zasypianie i budzenie się powtarzało się przez cały dzień, 49.
• Bezsenność, 14, 62, 68.
• Bezsenność, po której nastąpił sopor, 18.
• Noc niespokojna, 5; (pierwsza noc), 11.
• Niespokojny sen z częstym zrywaniem się, 6b. [610.]
• Sen niespokojny, z gorączką, bólem głowy i świądem skóry (pierwszej nocy), 1b.
• Sen niespokojny, przerywany; trwający trzy godziny (po godzinie), 11.
• Bardzo niespokojny przez całą noc; bez snu, 45.
• Sny.
• Przerażające sny, 2.

MORPHINUM. GORĄCZKA

• Dreszczowość.
• Skóra chłodna; stopy ciepłe, 34.
• Powierzchnia ciała szybko staje się zimna (po dziewięciu i pół godzinach), 71.
• Skóra całego ciała była nieco sina, zwłaszcza wargi i paznokcie; podobnie jak okryte kończyny była bardzo zimna i pokryta zimnym, lepkim potem, 41.
• Skóra zimna i blada przez cztery godziny (po dwóch godzinach), 57.
• Całe ciało zimne i drżące (w godzinę i trzy kwadranse po 1/12 grana), 58.
• Skóra lodowato zimna, 29. [620.]
• Obniżona temperatura (natychmiast), 44.
• Temperatura obniżona o ćwierć do pół stopnia (po pół godzinie), 46.
• Temperatura najpierw spada, a następnie wzrasta, 44a.
• Dreszczowość, 62.
• Pełzające dreszcze, zwłaszcza od bioder do kolan i z powrotem ku biodrom, 49.
• Gwałtowne dygotanie, 2.
• Dreszcze wstrząsające, 64.
• Ciepłota twarzy zmniejszyła się, a twarz stała się bledsza niż zwykle; z ogólnym osłabieniem (następstwo nudności), (po dwóch godzinach), 7.
• Kończyny chłodne, 35.
• Głowa, twarz i ręce chłodne (w dwie godziny i kwadrans po 1/4 grana), 53. [630.]
• Kończyny zimne (po piętnastu lub dwudziestu minutach), 32.
• Kończyny zimne, paznokcie sine (po czterech godzinach), 36.
• Wszystkie kończyny i ręce zimne i sine, 17.
• Ręce i stopy stały się zimne (po trzeciej dawce), 19.
• Kończyny dolne zimne, 5.
• Gorąco.
• Skóra gorąca i sucha, 37.
• Palące gorąco skóry (po pół godzinie), 8a.
• Temperatura wzrasta o 2/10° (Celsjusza), 44b.
• Ogólne rozchodzenie się ciepła po całym ciele (w godzinę po 1/2 grana), 53.
• Ogólny wzrost ciepłoty, zwłaszcza twarzy (po pół godzinie), 7a. [640.]
• Gorąco w całym ciele, w nocy, 18.
• Gorąco i świąd całego ciała, 12.
• Naprzemienne napady gorąca i zimna, z nudnościami, uczuciem omdlewania i nieustannymi odruchami wymiotnymi, przez pięć godzin (po dwóch godzinach), 56.
• Gorączka, 61.
• Gorączka przerywana w przebiegu morfinizmu, która początkowo przybrała charakter trzeciaczkowy, a następnie codzienny, 61.
• Gorączka przerywana wskutek zatrucia morfiną wydaje się zależeć od szczególnej predyspozycji neuropatycznej, ponieważ u wielu osób, pomimo dużych dawek i długotrwałego stosowania morfiny, nie występują napady gorączki przerywanej. Nie można jednak wskazać innej przyczyny rozwoju tej gorączki przerywanej niż stosowanie morfiny, gdyż zapadają na nią chorzy mieszkający w okolicach wolnych od malarii, a podobnych objawów nie obserwuje się u innych członków rodziny żyjących w tych samych warunkach. Można rozróżnić łagodne i ciężkie postacie gorączki przerywanej wywołanej morfiną. Obie postacie, oprócz rytmicznego przebiegu, łączą z gorączką malaryczną następujące cechy: po pierwsze, napady pozornie ustępują po Chinin., lecz mimo dalszego podawania tego leku wcześniej czy później pojawiają się ponownie; po drugie, poprawę przynosi zmiana miejsca pobytu, a każdy nierozważny krok (podróż drogą wodną, błędy dietetyczne) wywołuje napady na nowo. Charakterystyczne objawy gorączki przerywanej wywołanej morfiną są takie jak w gorączce malarycznej: dreszczowość dochodząca do dreszczy wstrząsających, ból głowy, ucisk, gorąco i pot. Cechą odróżniającą jest to, że po zaprzestaniu przyjmowania morfiny napady gorączki, choć trwały od dawna, ustępują bez leczenia; w niektórych przypadkach gorączka przerywana przypomina febris arthritica: w nieregularnych odstępach występują napady z dreszczowością, gorącem i potem. Napady te powtarzają się od trzech do sześciu razy w coraz dłuższych odstępach, po czym na ogół już nie nawracają. Gorączka przerywana wywołana morfiną ma zwykle typ trzeciaczkowy, niekiedy codzienny; czasem napady występują coraz wcześniej, czasem coraz później; trwają od czterech do dziesięciu godzin, po czym następuje stan prawidłowy; tylko wyjątkowo napady ustępują po odstawieniu morfiny. W takich przypadkach chory skarży się, że w porze, w której zwykle występuje gorączka, czuje się źle, a zwłaszcza odczuwa wyczerpanie. Napadom gorączkowym towarzyszą neuralgie w różnych obszarach nerwowych — nadoczodołowym i międzyżebrowym — oraz bóle serca; temperatura wzrasta we wszystkich przypadkach i waha się od 38,5° do 40° (C). Śledziona jest zwykle powiększona. Po napadzie zauważa się osad w moczu. W gwałtowniejszej postaci gorączki przerywanej wywołanej morfiną, w szczytowym okresie gorączki występuje majaczenie; podczas niego chorego nie można utrzymać w łóżku, a jego pobudzenie dochodzi nawet do szału. Po gorączce następują krańcowe wyczerpanie i zupełne osłabienie, utrzymujące się również w okresie bezgorączkowym, 73.
• Trzeciaczkowa gorączka przerywana, z majaczeniem podczas napadów; gorączka ta była zagadką dla ówczesnego lekarza, ponieważ w tej okolicy nie występowały choroby malaryczne, a leczenie chininą pozostawało bez skutku; była to gorączka przerywana wskutek morfinizmu, 62.
• Kończyny dolne miały nieco wyższą temperaturę niż części ciała zwykle pozostające odkryte, chociaż temperatura tych odkrytych części była znacznie niższa od prawidłowej, 41.
• Ciepło w twarzy (po trzech kwadransach), 7.
• Głowa gorętsza niż zwykle, 7a. [650.]
• Niewielkie gorąco i zaczerwienienie twarzy, 55.
• Twarz i głowa gorące i zaczerwienione (w godzinę po 1/2 grana), 53.
• Policzki gorące i zaczerwienione; skóra głowy w nieco mniejszym stopniu (pół godziny po 1/2 grana), 53.
• Policzki i czoło gorące i zaczerwienione, ręce gorące; „odczuwał gorąco w całym ciele” (po godzinie), 56.
• Pot.
• Skóra bardzo wilgotna, 48.
• Pot, 61.
• Pocenie się, 5.
• Ogólne pocenie się, 66.
• Pot na całym ciele, ze zwiększoną ciepłotą i zaczerwienieniem; częściej u mężczyzn niż u kobiet, 13.
• Nadmierne pocenie się, 64. [660.]
• Obfity pot, 9; na całym ciele (po dwudziestu minutach), 8.
• Bardzo obfity pot, 62, 67; (drugiego dnia), 23.
• Ogólne, bardzo obfite pocenie się (po pięciu minutach), 11.
• Bardzo obfite pocenie się, tak że w ciągu jednej nocy dziewiętnaście razy zmieniał ubranie, 4.
• Zlany potem (po dwóch godzinach), 43.
• Wyczerpujący pot, 69.
• Zimny pot, 66.
• Podczas marszu na dystansie trzech mil wystąpił zimny pot (po dwóch godzinach i osiemnastu minutach), 51.
• Zimny pot na całym ciele (po pięćdziesięciu minutach), 9.
• Lepki pot na całym ciele, 17. [670.]
• Skóra sucha, ze świądem (pierwszej nocy), 11.
• Poty rozpływne, z intensywnym zaczerwienieniem twarzy, 73.
• Twarz pokryta potem (po godzinie), 8b.
• Górna część ciała pokryta lepkim potem, 15.
• Zimny pot na plecach (drugiego ranka), 8b.

OKOLICZNOŚCI

• Pogorszenie.
• ( Rano ), Po przebudzeniu, ustępuje podczas poruszania się; ból głowy.
• ( Po jedzeniu ), Uczucie ciężkości itd. w głowie; ból żołądka.
• ( Po śnie ), Sztywność kończyn górnych; drżenie rąk.

UZUPEŁNIENIE: MORPHINUM. Źródła.

74, Le Cliniq. (Lond. Med. Gaz., t. iii, 1829, s. 851), pan G. przyjął 24 grany octanu rozpuszczonego w 1 uncji wody destylowanej; 75, M. Martin-solon, Bull. de l'Acad. Roy. de Méd., 1836, oraz Brit. and For. Med. Rev. (Am. Journ. of Med. Sci., 22, 1838, s. 202), skutki zanurzenia końca lancetu w roztworze wodnym i wprowadzenia go pod naskórek; [Po inokulacji wszystkich powszechnie stosowanych preparatów opium obserwował takie same skutki, z tym wyjątkiem, że brodawki osiągały niekiedy średnicę półtora cala, stając się wówczas promieniście rozchodzące się i rozlane.]

76 , ten sam autor, skutki działania chlorowodorku, których dr Lafargue doświadczył po trzynastu nakłuciach przedniej powierzchni przedramienia; 77 , Blanchard Fosgate, M.D., Amer. Journ. of Med. Sci., New Ser., 1, 1841, p. 112, z powodu bólu zęba przyjął 1 uncję roztworu zawierającego 1 1/4 grana siarczanu, po osiemnastu godzinach bez jedzenia ani picia; 78 , pominięto; 79 , Lond. Med. Gaz. (Bost. Med. and Surg. Journ., vol. xxxiii, 1845, p. 128), młoda kobieta z powodu raka twardego macicy, wymiotów i bólu żołądka nałożyła na nadbrzusze, z którego skórę usunięto za pomocą środka pęcherzotwórczego, 1/32 grana chlorowodorku; tę samą dawkę zastosowano ponownie następnego ranka; 80 , Chas. Foulke, M.D., Amer. Journ. Med. Sci., New Ser., 15, 1848, p. 568, pani R., æt. szesnaście lat, w ósmym miesiącu ciąży, z powodu bólów porodowych przyjęła 11 1/2 grana siarczanu w ciągu trzech godzin; 81 , C. S. S., Bost. Med. and Surg. Journ., 63, 1860, p. 325, młody mężczyzna nawykowo używał morfiny, przyjmując zwykle jedną piątą zawartości butelki (1-8 uncji) w wodzie; 82 , J. S. L., ibid., p. 391, pani A. H. S., æt. czterdzieści dwa lata, od lat przyjmowała morfinę; kiedy zobaczono ją po raz pierwszy, przyjmowała od 4 do 6 drachm tygodniowo; 83 , B. Woodward, M.D., ibid., vol. lxv, p. 157, przyjąłem 1/3 grana siarczanu o godz. 7, 10, 1 i 4. Powtórzyłem to doświadczenie czterokrotnie, w odstępach pięciu dni, z takimi samymi skutkami; następnie poddałem temu samemu doświadczeniu pięciu młodych mężczyzn i u czterech uzyskałem bardzo znaczne zwiększenie ilości moczu oraz obniżenie jego ciężaru właściwego; u jednego z nich, podczas dwóch prób, nie stwierdziłem dostrzegalnego zwiększenia ani zmniejszenia ilości moczu, lecz wyraźne obniżenie jego ciężaru właściwego; nie uzyskałem takich samych wyników po samym Opium, nie było jednak różnicy, czy stosowano chlorowodorek, czy siarczan; 84 , Wm. Norris, M.D., Amer. Journ. Med. Sci., New Ser., 44, 1862, p. 395, osoba w wieku æt. dziewiętnastu lat przyjęła 75 granów siarczanu w wodzie; 85 , Medical Circular, June 10th, 1863 (Brit. Journ. of Hom., 22, 348), skutki roztworu Mor. mur., przyjmowanego w zwykłych dawkach, lecz zbyt często, z powodu przeziębienia w obrębie klatki piersiowej; 86 , Dr. J. L. Prentiss, Chicago Med. Journ., December, 1866 (Amer. Journ. of Med. Sci., New Ser., 53, p. 565), według doniesienia kobieta przyjęła 5 granów Morphia; 87 , J. R. Wiest, M.D., Cincin. Journ. of Med. May, 1867, p. 265, pan W., æt. pięćdziesiąt lat, przyjął nieznaną liczbę pigułek, z których każda zawierała 1/6 grana siarczanu; 88 , Benj. B. Wilson, M.D., Med. and Surg. Reporter, vol. xix, 1868, p. 369, kobieta, która otrzymywała podskórne wstrzyknięcia 1/4 grana siarczanu, otrzymała teraz nieco większą dawkę; 89 , J. J. Lyons, M.D., New Orleans Med. and Sur. Journ., vol. xxii, 1869, p. 292, dziewczynka, æt. pięć lat, przyjęła 5 granów siarczanu, aby zapobiec nawrotowi gorączki przerywanej, na którą cierpiała w poprzednim tygodniu; 90 , John Sprott, M.D., ibid., p. 506, z powodu reumatyzmu stosował codziennie przez trzy lata od 2 do 4 granów siarczanu; 91 , C. H. Alden, Philad. Med. Times, vol. i, 1871, p. 295, L. R. przyjął we wlewie doodbytniczym od 12 do 15 granów siarczanu, rozpuszczonych w 2 uncjach płynnych wody; 92 , W. W. Grisson, M.D., St. Louis Med. and Surg. Journ., 1872, p. 353, kobieta, æt. trzydzieści jeden lat, przyjęła 6 granów morfiny; 93 , Geo. Bayles, M.D., Virginia Med. Rec., 1875, p. 188, pan S. z powodu prawostronnego zapalenia opłucnej przyjął w ciągu trzech i pół godziny 50 minimów roztworu Morphia Squibba; 94 , Dr. A. P. Hull, Philad. Med. Times, September, 1876, p. 581, dziecko, æt. sześć tygodni, przyjęło 1/2 grana siarczanu; 95 , E. H. Coover, Philad. Med. and Surg. Reporter, vol. xxxvi, 1877, p. 452, John H., æt. trzydzieści lat, z powodu ropnia lewej ślinianki przyusznej przyjął 2 proszki, zawierające prawdopodobnie 2 1/2 grana siarczanu, w odstępie dwunastu godzin; 96 , S. B. Chase, ibid., vol. xxxiv, p. 37, mężczyzna, æt. trzydzieści pięć lat, przyjął 6 lub 7 granów Morphia.

PSYCHIKA

• Zastałem ją obłąkaną, w stanie trwającym już od kilku godzin; trzy lub cztery osoby przytrzymywały ją w łóżku; w przerwach między lekkimi drgawkami pozostawała w tym stanie obłąkania, 80.
• Po wystąpieniu nudności, a przed podaniem ćwierci pinty zimnej mocnej kawy, mój umysł był przygnębiony i przenikał go znaczny niepokój, zarazem jednak pozostawał ograniczony do rozważania stanu mojego organizmu; nie doznałem też żadnych przyjemnych wrażeń. Kawa szybko zdjęła jednak ten ciężar ucisku, a także — mogę dodać — kontrolującą władzę rozumu; w ich miejsce wyobraźnia, w swym najdzikszym locie, wędrowała po scenach zachwytu i przepychu, których umysł chorego, bez udziału tak silnych wpływów, zupełnie nie jest w stanie osiągnąć. Te rozkoszne harce wyobraźni utrzymywały się przez pięć lub sześć godzin; w tym czasie moi opiekunowie, którzy kilkakrotnie do mnie przemawiali, nie potrafili rozstrzygnąć, czy spałem. Sam również nie umiem tego rozstrzygnąć, gdyż jeśli spałem, budziłem się tak łatwo, że przejścia tego nie można było zauważyć. Jestem jednak świadomy, że ten stan psychicznego majaczenia zakończył się głębokim snem, po którym nastąpiło kilkugodzinne osłabienie, 77.
• Tak nerwowo pobudzona, że najmniejszy ruch w pokoju powodował, iż zrywała się z łóżka, 82.
• Chwilami mówiła częściowo niespójnie i w sposób pobudzony (po trzech godzinach), 91.
• Niespójność mowy przez trzy tygodnie, 79. [680.]
• Tok myślenia był znacznie splątany, lecz gdy uporczywie do niej przemawiano, jej uwaga się ożywiała i odpowiadała, choć dość niespójnie (po trzech godzinach); umysł zupełnie jasny (czwartego dnia), 91.
• Stracił pamięć (po sześciu lub siedmiu minutach), 74.
• Osłupienie, 79.
• Stan osłupienia szybko narastał, lecz nie był pełny; niekiedy budziła się i marudziła (po trzech godzinach), 79.
• Całkowita utrata przytomności, 89, 96 , itd.
• Stan śpiączkowy, choć uporczywym potrząsaniem i głośnym przemawianiem można go było na krótko ocucić, 87.

GŁOWA

• Zawroty głowy, 79.
• Powoli obracała głowę (po trzech godzinach), 91.
• Ból głowy, 79.
• Głowa wydawała się bardzo ciężka (po trzech godzinach), 91. [690.]
• Uczucie ciężkości głowy, 76.

OKO

• Oczy zapadnięte w oczodołach, 82.
• Powieki na wpół przymknięte; spojówki przekrwione, źrenice zwężone do rozmiaru zaledwie punktów; tęczówki nieruchome (po trzech godzinach); źrenice prawidłowej lub niemal prawidłowej wielkości, a tęczówki ruchome (czwartego dnia), 91.
• Źrenica zwężona (po trzech godzinach), 95 , itd.
• Źrenice zwężone do rozmiaru czubka szpilki, 94 , itd.
• Źrenice zwężone do rozmiaru niewiele większego niż czubek szpilki, 96.
• Zwężona źrenica i całkowita utrata przytomności, 96.
• Znaczne zwężenie źrenic, niemal całkowita ślepota, 89.
• Każdy przedmiot widziała podwójnie i bardzo niewyraźnie (po trzech godzinach), 91.
• Widziała tylko połowę otaczających ją przedmiotów; na przykład z osoby stojącej przed nią widziała jedynie prawą albo lewą połowę ciała; pełne przywrócenie wzroku nastąpiło dopiero po trzech tygodniach, 79.

UCHO. [700.]

• Dzwonienie w uszach, 79.

TWARZ

• Twarz przekrwiona i purpurowa, 88.
• Sinicze zabarwienie twarzy, 93.
• Ciemne zabarwienie twarzy, 94.
• Twarz i wargi sine, 80.
• Stale pocierała nos, oczy i twarz, 89.
• Szczęki sztywne, 96.
• Mięśnie żwacze sztywne (po sześciu godzinach), 86.

JAMA USTNA

• Zęby mocno zaciśnięte (po sześciu godzinach), 86.
• Język suchy, miejscami popękany, 82. [710.]
• Lepkość w jamie ustnej, 76.
• Ślina w ustach była ubijana na pianę, która wzbierała, a następnie znikała przy każdym wznoszeniu się i opadaniu ruchu oddechowego, 93.
• Mówił powoli, choć zapytany ostrym tonem odpowiadał, jak się nazywa, 84.
• Z wielką trudnością udawało jej się mówić na tyle wyraźnie, aby można ją było zrozumieć, 82.

ŻOŁĄDEK

• Pragnienie, 84.
• Silne nudności i liczne próby zwymiotowania (po pięciu godzinach), 77.
• Wymiotowała z przerwami (po trzech godzinach), 91.
• Wymioty wieczorem, 85.
• Ból żołądka powracał co kilka minut i chwilami stawał się bardzo silny; wydawała głośne okrzyki, zgrzytała zębami i gwałtownie wymachiwała ramionami; opisywała ten ból jako podobny do bólu przy skurczu (po sześciu godzinach); ból stopniowo słabł i był odczuwany bardziej w okolicy pępka (po dziewięciu godzinach), 91.
• Często wywołuje bolesny skurcz żołądka, szczególnie u osób nieprzyzwyczajonych do stosowania morfiny. Objaw ten łatwo ustępuje po niewielkiej ilości środka pobudzającego; najskuteczniejsze są brandy lub spirytus kamforowy. Jedna ósma grana działa silniej na pusty żołądek niż pół grana po jedzeniu, 90.

NARZĄDY MOCZOWE. [720.]

• Poprzeczny ból w okolicy nerek, po którym wystąpiła diureza, 81.
• Bolesne parcie na mocz, lecz nie była w stanie oddać moczu; cewnikiem odprowadzono około 8 lub 10 uncji płynnych (po trzech godzinach); mocz odprowadzono dwukrotnie, za każdym razem około 12 uncji płynnych (drugiego dnia); oddała mocz samoistnie (trzeciego dnia), 91.
• Niemal niezmiennie działa moczopędnie w ciągu jednej do dwóch godzin, 90.
• Przez dwadzieścia cztery godziny oddałem 28 uncji moczu o ciężarze właściwym 1014 (przed doświadczeniem); o godz. 21 zmierzyłem cały oddany mocz i stwierdziłem, że było go 48 uncji, bardzo klarownego, o ciężarze właściwym 1003 (w dniu doświadczenia), 83.

NARZĄDY ODDECHOWE

• Przyjęty w pełnej dawce zmienia głos, wywołując przemijającą chrypkę, 90.
• Oddech przyspieszony, 82.
• Nie więcej niż jeden oddech na czterdzieści sześć sekund (po pięciu i pół godzinach), 80.
• Przez siedem godzin dziecko wykonywało około jednego oddechu na pięćdziesiąt sekund, 90.
• Oddech chrapliwy, 10 na minutę, 87.
• Oddech chrapliwy, 94. [730.]
• Oddech chrapliwy był bardzo wyraźny; chory wręcz przestawał oddychać, a przerwa wydłużała się do ćwierci minuty lub niemal tylu, 88.
• Oddech był chrapliwy, nieregularny i bardzo powolny, nie więcej niż dwa oddechy na minutę, 93.
• Oddech chrapliwy i słaby, do tego stopnia, że oddychał tylko cztery razy na minutę (pięć godzin po drugiej dawce), 93.
• Oddech chrapliwy; chwilami zatrzymywał się na minutę (po sześciu godzinach), 86.
• Oddech charakterystyczny dla końcowego stadium zatrucia Opium, 96.
• Zatrzymanie oddechu, 92.

SERCE I TĘTNO

• Krążenie pełne, lecz powolne, 77.
• Tętno silne i częste, 79.
• Tętno 130 i słabe, 92.
• Tętno 120, umiarkowanie silne, 87. [740.]
• Tętno 110, 82.
• Tętno 80, umiarkowanie pełne (po sześciu godzinach), 86.
• Tętno 80 i miękkie, 84.
• Tętno pełne i nieznacznie pobudzone (po trzech godzinach), 89.
• Tętno 60 (po trzech godzinach), 91.
• Tętno słabe i nieregularne (pięć godzin po drugiej dawce), 95.
• Tętno wolne i wysilone, 94.
• Tętno było przerywane i tak słabe, że na nadgarstkach prawie niewyczuwalne; po obu stronach szyi można było zaobserwować trzepotliwy ruch, 93.
• Tętno niewyczuwalne, 96.

KOŃCZYNY DOLNE

• Chód zataczający się, 84. [750.]
• Osłabione czucie w kończynach dolnych; kończyny leżały nieruchomo (po trzech godzinach), 91.

OBJAWY OGÓLNE

• Bardzo silnie wychudzony, 82.
• Około sześciu lekkich napadów drgawek, 80.
• Drgawki, 79.
• Straszne drgawki, 74, 96.
• Po upływie pół godziny wystąpiło uczucie pogrubienia i sztywnienia mięśni karku, które wkrótce objęło mięśnie zginacze wszystkich kończyn i utrzymywało się, dopóki nie zakłócono przebiegu tego chorobowego działania. Nie był to stan sztywności taki jak przy kurczach, lecz stan podlegający kontroli woli; przypominał raczej odczucie, jakie — jak sobie wyobrażamy — wystąpiłoby podczas napadu katalepsji, gdyby można było sprawić, by pacjent odczuwał ruchy własnych kończyn, 77.
• Dziecko pozostawało pod wpływem morfiny; przez siedem godzin było całkowicie wiotkie, 80.
• Nagle doszło do zapaści (cztery godziny po drugim proszku), 95.
• Znaczny upadek sił i apatia, 77.
• Kilkugodzinne znużenie po głębokim śnie, 77. [760.]
• Gdy utrzymuje się jej nieznaczne działanie, morfina jest doskonałym antidotum przeciw przeziębieniu, 90.

SKÓRA

• Skóra sina, 92.
• Skóra twarzy, szyi, klatki piersiowej, ramion i rąk miała siniczy wygląd (pięć godzin po drugiej dawce), 95.
• Skóra żółta i pomarszczona, 82.
• Paznokcie palców ciemne (pięć godzin po drugiej dawce), 95.
• Około półtorej minuty po zabiegu pojawia się niewielka, lekko swędząca grudka z rozlaną różową otoczką. Po około dwudziestu minutach grudka osiąga mniej więcej cztery linie średnicy i jedną linię grubości; jest spłaszczona. Jej barwa jest nieco intensywniejsza niż barwa skóry; grudka jest twarda, jej otoczka bardzo czerwona i ma około półtora cala średnicy; jej ciepłota wzrosła, lecz świąd pozostaje mniej więcej taki sam. W ciągu pierwszej godziny grudka i jej otoczka osiągają najwyższy stopień rozwoju; od tego czasu zmiany słabną, a po upływie dwóch lub trzech godzin czerwone zabarwienie skóry całkowicie znika. Grudka staje się bardzo płaska, lecz nie znika zupełnie aż do upływu od dwunastu do dwudziestu czterech godzin po zabiegu. Jeżeli w ten sam sposób wykona się kilka nakłuć blisko siebie, obraz grudek jest taki jak opisany powyżej, lecz ich otoczki zlewają się; miejscowa ciepłota i świąd znacznie się nasilają. Zmiany znikają jednak w taki sam sposób jak po pojedynczym nakłuciu, 75.
• Wysypka, która rozpoczęła się na twarzy, rozprzestrzeniła się po całym ciele, szybko przechodząc z twarzy na szyję, tułów i kończyny dolne; tak bardzo przypominała odrę, przynajmniej pod względem półksiężycowatego układu zmian, że inny lekarz rozpoznał ją jako odrę. Po odstawieniu czynnika sprawczego pozorna osutka szybko ustąpiła, a następnego dnia pozostały jedynie nieznaczne ślady wysypki, 85.
• Nieznośny świąd skóry (po trzech godzinach), 89, 91.
• Nieznośny świąd i kłucie skóry, 80.
• Znaczne kłucie skóry, 77.

SEN. [770.]

• Częste ziewanie, 76.
• Nadmierna senność: „zasypiała nawet wtedy, gdy mówiła”, 83.
• Nieprzezwyciężone pragnienie snu, 76.
• Skłonność do snu przez pewien czas nieco się nasilała; osoba badana dwukrotnie zasnęła, mimo że stale do niej mówiono, lecz wkrótce ją budzono (po trzech godzinach), 91.
• Zasnąłby nawet na stojąco, gdyby osoby, które go podtrzymywały, nie utrzymywały go stale w ruchu, 84.
• Pogrążony w głębokim śnie; nie można go było obudzić (pięć godzin po drugiej dawce), 95.
• Głęboki sen; pozostawiona sama sobie szybko zapadała w stan głębokiego osłupienia i całkowicie traciła świadomość, oddychając nie częściej niż raz na czterdzieści sześć sekund (po pięciu i pół godzinach), 90.
• Głęboka senność przez osiemnaście godzin; częściowa senność między dwiema i pół a trzema i pół godziny, 93.

GORĄCZKA

• Skóra zimna (po sześciu godzinach), 86, 96.
• Skóra chłodna; stopy zupełnie zimne (po trzech godzinach), 91. [780.]
• Skóra blada, dość chłodna i zlana potem, 87.
• Kończyny zimne, 92.
• Skóra gorąca i sucha, 79.
• Skóra ciepła i wilgotna, 80.
• Jeżeli opóźniał zwykłą dawkę o więcej niż określoną liczbę godzin, pojawiał się pot i odczuwał rozluźnienie całego organizmu, 81.
• Ciało zlane zimnym potem (pięć godzin po drugiej dawce), 95.
• Powierzchnia twarzy, owłosionej skóry głowy i rąk była pokryta dużymi kroplami zimnego potu, które w okolicy nosa i ust zlewały się i spływały na pościel, 93.
• Lepki pot na całej powierzchni ciała, 82.