Tuberculinum

Tuberkulina Kocha. Glicerynowy wyciąg z czystej hodowli prątków gruźlicy (ludzkich). Rozcieńczenia płynne.

Klinika

Trądzik / Albuminuria / Zapalenie wyrostka robaczkowego / Astma / Próchnica kości / Zapalenie oskrzeli / Nieżytowe zapalenie płuc / Odmroziny / Zmętnienie rogówki / Owrzodzenie rogówki / Ząbkowanie / Róża / Rumień / Krwiomocz / Krwioplucie / Ból głowy / Choroby serca; kołatanie serca / Grypa / Trąd / Upławy / Obrzęk płuc / Toczeń / Mania / Miesiączka zbyt wczesna / Zapalenie nerek / Lęki nocne / Obrzęk głośni / Porażenie / Gruźlica płuc / Zapalenie opłucnej / Ostre zapalenie płuc / Gruźlica

Charakterystyka

Uważam, że nazwę Tuberculinum najlepiej zachować dla tego preparatu Kocha, ponieważ pod tą nazwą jest on powszechnie znany. „Bacillinum” Burnetta przyjęto obecnie jako nazwę pierwotnego preparatu homeopatycznego i chociaż jego twórca, Swan, nazwał go Tuberculinum, jego obecną pozycję w terapeutyce zawdzięcza Burnettowi; sprawę uprości zatem przyjęcie, że termin Bacillinum oznacza nozodę homeopatyczną, a Tuberculinum — preparat Kocha. Kiedy po raz pierwszy wprowadzono Tuberculinum Kocha, czasopisma medyczne przepełnione były opisami przypadków poddawanych iniekcjom z powodu rozmaitych chorób. Zebrałem doniesienia o opisanych skutkach, zarówno leczniczych, jak i patogenetycznych. Można je znaleźć w H. W., xxvi. 155. Podałem tam autorów obserwacji oraz charakter przypadków, w których obserwowano te skutki. Objawy te zostały uporządkowane w Schemacie, a do każdego dołączono inicjał obserwatora albo oznaczenie choroby, na którą cierpiał pacjent w chwili dokonywania obserwacji. Własne obserwacje Kocha oznaczono (K); Virchowa — (V); Jonathana Hutchinsona — (H); Ewalda — (E); Albranda — (A); Watsona Cheyne’a — (W C); Lennoxa Browna — (L B). Nazwiska pozostałych obserwatorów podano w całości. Przypadki tocznia oznaczono (lps.); obserwacje dokonane u chorego na trąd — (lpr.). W Jour. Belge d’H., 1894, 236, Mersch opublikował patogenezę Tub., opracowaną głównie na podstawie tych samych źródeł co moja, lecz zawierającą kilka dodatkowych objawów. Uwzględniłem je i oznaczyłem (M). Kilka objawów wyleczonych ujęto w nawiasy kwadratowe. Objawy bez oznaczeń pochodzą z próby lekowej przeprowadzonej przez Nebela z Montreux (H. W., xxxv. 397). Uczestnikami próby lekowej były osoby chore na gruźlicę, przeważnie robotnicy; odnotowano wyłącznie objawy patogenetyczne. Zastosowano Tub. 30, a preparat otrzymano z apteki Hausmanna w St. Gallen. Nie znajduję żadnej dostrzegalnej różnicy między działaniem Tub. a działaniem Bac. W moim przekonaniu są one praktycznie identyczne, a każdy z tych leków będzie odpowiadał wskazaniom drugiego. Nebel stosował Tub. dokładnie tak samo, jak Burnett i inni stosowali Bac. — według wskazań ustalonych przez Burnetta i z takimi samymi wynikami. W H. W. z maja, czerwca i lipca 1901 r. przedrukowałem z H. R. z tego samego roku artykuły Nebela opisujące jego doświadczenia z Tub.: (1) Trzynastoletni chłopiec przebył błonicę ze straszliwym bólem głowy, ciągnącym się od szyi ku szczytowi głowy, oraz z obrzękiem tylnej części szyi i potylicy, przypisywanym — jak sądzono — chorobie ucha środkowego. Przez siedem tygodni nie nastąpiła poprawa. Paracenteza błony bębenkowej spowodowała odpływ ropy przez dzień lub dwa. Nebel stwierdził obrzmiałą twarz; język truskawkowy, u nasady pokryty białym nalotem; wyrostki sutkowate niewrażliwe nawet na silny ucisk. Obrzęk potylicy i szyi sięgał do piątego kręgu piersiowego. Głowa była sztywno utrzymywana, przechylona w bok ku środkowi obojczyka. Gdy chłopiec chciał poruszyć głową, musiał chwytać ją oburącz i obracać powoli, z bolesnym wykrzywieniem mięśni twarzy, aż znalazła się w pożądanym położeniu. Nawet najmniejszy ucisk na pierwszy, drugi lub trzeci kręg szyjny był bardzo bolesny; skóra nad nimi była zaczerwieniona, a okostna obrzęknięta; węzły chłonne szyi powiększone. Rozpoznano gruźlicę kręgu szczytowego oraz drugiego i trzeciego kręgu szyjnego, będącą następstwem błonicy. W ciągu dnia podano pięć granów Tub. 1m. Dwa dni po dawce chłopiec mógł swobodniej poruszać głową, obrzęk szyi się zmniejszył, powrócił apetyt, a wkrótce chory mógł wstać i biegać. Pięć tygodni po dawce obrzęk całkowicie ustąpił, a stan chłopca zupełnie się odmienił. (2) Obrzęk kości piszczelowych dwa cale poniżej kolana u kobiety, która od dwudziestu lat cierpiała na kaszel. Wyleczony głównie za pomocą Tub. 1m. U tej pacjentki występował cuchnący pot pod pachami, język truskawkowy i brak apetytu. Niechęć do mleka, zaparcie i zły sen. [Mau z Kilonii leczył następujące przypadki za pomocą Bac. (H. W., xxxvi. 316). Przytaczam je tutaj dla porównania: (1) Silny, wysoki, dobrze zbudowany mężczyzna był bardzo podatny na zapalenie płuc podczas chłodnej pogody i spędzał zimy w rozmaitych sanatoriach, aby go uniknąć. Jego ojciec zmarł na zapalenie płuc, matka na suchoty, a siostra chorowała na gruźlicę. Pocił się obficie, przyjmował dużo płynnych pokarmów, częściowo alkoholowych. Sen był zły. Niemal stała gorączka. Powiększone węzły chłonne. Trzymiesięczne leczenie za pomocą Bac. usunęło wszystkie objawy, a ponadto zmniejszyło wodnistość tkanek i nieco ograniczyło otyłość. (2) Wybitny pięćdziesięcioletni pisarz skarżył się na straszliwe bóle głowy, niemal całkowitą bezsenność i znaczne osłabienie. Większość jego braci i sióstr zmarła na wodogłowie; u niego samego występowało przekrwienie prawego płuca, prawdopodobnie wskutek wygojonych jam, gdyż często miewał krwotoki. Z tego powodu poddano go długotrwałemu leczeniu na Południu i uznano za wyleczonego z suchot. Obawiano się teraz rozmiękania mózgu i utraty rozumu. Bólowi głowy towarzyszyło wrażenie, jak gdyby głowę z tyłu mocno ściskała żelazna obręcz. Ręce drżały; największy niepokój wywoływało jednak wrażenie w plecach, jak gdyby ubranie było wilgotne. W ciągu niespełna miesiąca leczenia Bac. ból głowy, bezsenność i odczucie w plecach całkowicie zniknęły. U innego pacjenta Maua, dziecka, występowały „krzyki przez sen i wielki niepokój ruchowy w nocy”; objawy te wyleczono wraz z kapryśnym, drażliwym i małomównym usposobieniem.] W 1892 r. B. S. Arnulphy (Clinique, xvi. 629) zaczął podawać wewnętrznie rozcierki Tub. 6x i 8x w przypadkach gruźliczych, ostrych i przewlekłych, i to z zachęcającymi wynikami, choć niekiedy występowały niepożądane pogorszenia; potencji 12x i 30x nie towarzyszyły takie pogorszenia. W jednym przypadku, zapoczątkowanym przez grypę, zajęte były oba szczyty płuc, przy czym prawy ulegał rozpadowi; po lewej stronie występował obfity wysięk opłucnowy. Sześciotygodniowe leczenie Tub. doprowadziło do wyzdrowienia, a gdy pacjenta zbadano rok później, był całkowicie zdrowy poza wciągnięciem lewej połowy klatki piersiowej. Arnulphy uważa (Clinique, xvii. 86), że Tub. jest często lekiem właściwym w zapaleniu oskrzeli, nieżytowym zapaleniu płuc, odoskrzelowym zapaleniu płuc, gruźliczym zapaleniu opłucnej, miąższowym zapaleniu nerek i grypie. Opisuje (Clinique, xvii. 457) dwa przypadki ostrego odoskrzelowego zapalenia płuc z charakterystycznymi objawami i wysoką gorączką, szybko ustępujące po Tub. Pierwszy dotyczył trzyletniego chłopca, który otrzymał potencję 12x; drugi — cierpiącego na przewlekły nieżyt oskrzeli mężczyzny w wieku 78 lat. Ten ostatni zachorował na grypę, rozwinęło się zapalenie płuc, a jego stan stał się bardzo ciężki. Tub. 30x przyniosło niemal natychmiastową poprawę, po której nastąpiło wyzdrowienie. Arnulphy podaje, że w tym przypadku w nocy wystąpiło obfite pocenie się (skóra była wcześniej sucha); obserwował to we wszystkich przypadkach zapalenia płuc, w których Tub. działało korzystnie. Stwierdziłem, że Tub. 30, 100, 200 i 1m stanowią najlepsze ogólne antidotum na przewlekłe następstwa zatrucia toksyną grypową. B. G. Clark (H. W., xxix. 349) opisuje przypadek sześćdziesięcioletniej kobiety, u której od pewnego czasu występowała łagodna postać gruźlicy skóry twarzy, a później pojawiła się niewielka narośl (toczeń) na bocznej powierzchni nosa, na wysokości wewnętrznego kąta lewego oka. W ciągu sześciu miesięcy znacznie się powiększyła. Podano sześć proszków Tub. 200 F. C.; każdy proszek należało rozpuścić w dwunastu łyżeczkach wody i przyjmować po jednej łyżeczce co dwie godziny. Sześć proszków przyjęto w ten sposób w kolejnych dniach. Piątego dnia narośl zaczęła wysychać. Dziesiątego dnia odpadła. Następnie podano kolejną dawkę Tub., uzyskując wyraźną poprawę wcześniejszej choroby skóry twarzy. Jauregg z Wiednia zastosował Tub. w osobliwy sposób w przypadku choroby psychicznej (H. W., xxx. 196). Zaobserwowawszy, że napad ostrej choroby zakaźnej zawsze przynosi poprawę w przypadkach chorób psychicznych, zwłaszcza gdy towarzyszy mu wysoka gorączka, wpadł na pomysł wykorzystania gorączki wywoływanej przez iniekcje Tuberculin Kocha. Wypróbował je u kilku pacjentów i chociaż wyraźnie korzystne objawy znikały wkrótce po ustąpieniu gorączki, następowało jednak stałe rozjaśnianie zaburzonego sensorium. Choroba psychiczna jest bardzo często przejawem skazy gruźliczej, a Tub. ma coś więcej niż tylko zdolność wywoływania gorączki. [Burnett wyleczył za pomocą Bac. przypadek choroby psychicznej; do podania tego leku skłonił go wykwit na ciele przypominający grzybicę obrączkową.] Wśród Osobliwych odczuć odnotowanych pod Tub. znajdują się: Jak gdyby mózg ściskała żelazna obręcz. Jak gdyby zęby były mocno ściśnięte i było ich zbyt wiele w jamie ustnej. Wrażenie śluzu w gardle; guza w gardle. Ucisk w żołądku wstępujący ku gardłu, jak gdyby ubranie było zbyt ciasne. Jak gdyby ubranie na plecach było mokre (Bac.). Zmęczenie, uczucie omdlewania i głębokie osłabienie są częstymi objawami. Znaczne osłabienie kończyn po obiedzie: niekiedy dochodzi aż do porażenia. Krążenie jest zawsze zaburzone; dreszcze i uderzenia gorąca występują naprzemiennie. „Dreszcze przy zasypianiu” są osobliwym i interesującym objawem; podobnie „zimne stopy w łóżku”, częste u osób o słabej reaktywności życiowej. „Wrażliwość na muzykę” zaobserwowano u jednego z pacjentów Nebela; u innego występowały bóle w okolicy wyrostka robaczkowego, co powinno wskazywać na użyteczność leku w przypadkach zapalenia wyrostka. Modalności objawów: < Od najmniejszego wysiłku (wysiłek = nadmierne zmęczenie; pot). Chodzenie = bóle lędźwi (zmęczenie). Podnoszenie się = kołatanie serca. Każdy ruch = kłucie w klatce piersiowej i plecach. Pocieranie = świąd zmienia miejsce. < Rano (obfite ropne odkrztuszanie; mdłości i nudności; utrata apetytu; pragnienie; zmęczenie). < Od godz. 10 do 15 (czołowy ból głowy). < Wieczorem (gorąco w głowie; kaszel uniemożliwiający sen; silne bóle piersi na początku miesiączki). < Wieczorem w łóżku (świąd; zimne stopy). < W nocy (pot; od godz. 3 sen zakłócony). < Przy zasypianiu (dreszcze). < Po obiedzie (uderzenie gorąca; senność). Wrażliwość na muzykę.

Zależności

[Burnett zaleca podawanie Tuberculinum w wysokiej potencji, jeżeli w przypadku silnie zaznacza się czynnik gruźliczy; jeżeli czynnik ten jest słaby, lepsza jest potencja 30.] Porównać: Bacillinum (włącznie z Tuberculinum Swana), Bacil. test., Aviaire. W gruźliczym zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych — Iodf. Nierównomierne rozmieszczenie krwi w krążeniu; lek konstytucyjny — Sul. Analogiczne leki konstytucyjne: Pso., Med., Syph., Thuja. Wrażenie żelaznej obręczy uciskającej mózg (Thuj.: obręcz wokół czoła). Wrażliwość na muzykę — Thuj. Gruźlica płuc, choroba psychiczna — Thyroid. Ból w okolicy wyrostka robaczkowego — Ir. t., Ars., Lach. Bóle piersi podczas miesiączki — Con., Calc. Zgodne: Hydrast., „wydaje się wręcz tuczyć chorych na gruźlicę” (Burnett; potwierdzone przez Nebela), Calc., Calc. iod., Calc. ph., Phos., Thuj., Sep., Puls. Wrażliwość na muzykę — Aco., Amb., Nat. c., Nux, Pho. ac., Sep., Thuj., Vio. o. (> pod wpływem muzyki — Trn.).

1. Umysł

Niepokój, nastrój ponury, melancholijny. Zniknął melancholijny wyraz twarzy, który miała dawniej (lpr.). Skłonna do utyskiwania i skarżenia się; przygnębienie, niepokój. Jest bardzo smutna. Pobudzenie nerwowe; niechęć do pracy. Obojętna. Zapominalska. Niechęć do wszelkiej pracy, zwłaszcza umysłowej. Wrażliwość na muzykę. Nie lubi, gdy ludzie jej przeszkadzają; drżenie rąk.

2. Głowa

Zawroty głowy: zwł. rano; silne, z przysłonięciem wzroku; chory musi się o coś oprzeć; przy pochylaniu się, zwł. podczas prostowania się po pochyleniu; z kołataniem serca; z bólem głowy; z nudnościami; z bólem głowy rano; po obiedzie. Wielkie gorąco w głowie; uderzenia gorąca po obiedzie; uczucie gorąca w głowie wieczorem. Ból głowy: głęboko w czole; głęboko w skroniach; na szczycie głowy, z uczuciem gorąca; od karku do czoła; rano, ustępujący po południu. Uczucie ciężkości na szczycie głowy. Ból głowy z przysłonięciem wzroku. Ból głowy z zawrotami głowy. Przeszywający ból głowy. Przeszywający ból czoła od godz. 10 rano do 3 po południu. Ból głowy wieczorem; po południu. Czołowy ból głowy rano. Ból głowy z szumem w uszach. Ból głowy rano z krwawieniem z nosa. Ból głowy od karku do czoła; palący, przeszywający. Olbrzymie przekrwienie opony miękkiej i substancji mózgowej; skrajne przepełnienie naczyń na powierzchni, wewnątrz barwy ciemnoczerwonej; gruzełki nie wykazywały zmian wstecznych (arachnitis. V.). (Uczucie, jakby mózg ściskała żelazna obręcz. Bac.)

3. Oczy

Obrzęknięte powieki; ból głowy z obrzękiem powiek rano. Prawe oko znacznie obrzęknięte, spojówka objęta stanem zapalnym (lps.). Przyćmienie i uczucie ciężkości oczu; ciemność przed oczami. Przysłonięcie wzroku z zawrotami głowy. Otwiera prawe oko (które było zamknięte. W C). Rozpad blizn po dawnych owrzodzeniach rogówki (Stoker). Ustąpienie zmętnienia rogówki będącego następstwem dawnego gruźliczego zapalenia rogówki (Stoker). Gruźlica powiek: małe szare i żółte guzki, umiejscowione w spojówce zewnętrznych części powiek, powiększały się, zlewały, po czym nagle zniknęły (A). Pojawiły się pryszczyki spojówkowe w miejscach, w których wcześniej ich nie było (Maschke). Zapalenie spojówek; opryszczka na powiekach (M). Niedowidzenie z nieregularnością i całkowitym porażeniem źrenic (u alkoholika).

4. Uszy

Szumy uszne (lps.). Szum w uszach z uczuciem ciężkości głowy. Ból kłujący od gardła do uszu. Ból głowy z szumem w uszach i uciskiem na szczycie głowy. Silny ból uszu i zębów.

5. Nos

Katar. Wydzielina śluzowa z nosa, lepka, żółtozielona. Zwiększone wydzielanie śluzu z czołowym bólem głowy. Ból uszu i zębów z katarem wieczorem oraz bólem głowy. Krwawienie z nosa. Zaskórniki na nosie, otoczone drobnymi krostkami (lps.). Nos, w którym uprzednio odczuwano „gorąco i pieczenie”, utracił to odczucie (lps.).

6. Twarz

Twarz obrzęknięta, blada. Ostre drgawki kloniczne musculus orbicularis inferior. Drgawki w okolicy mięśni twarzy, zwł. mięśnia policzkowego. W jednym przypadku zapalenie tocznia (na twarzy) przybrało niewątpliwie postać dość ciężkiej róży i przez pewien czas życiu chorego zagrażało niebezpieczeństwo (H). Zaczerwienienie policzka po tej samej stronie co zajęte płuco, podczas reakcji (Borgherini). Górna warga i nos obrzmiewają podczas pierwszych dwóch lub trzech reakcji, a wewnętrzna powierzchnia wargi pęka (W C). Opryszczka na wargach i powiekach (Heilferich). Po dziesiątym wstrzyknięciu lewa połowa jego wąsów, przycinanych krótko, aby zapobiec gromadzeniu się strupów, przestała rosnąć; wszystkie włosy wypadły i przez miesiąc lewa część górnej wargi była całkowicie pozbawiona owłosienia, a oglądana przez lupę wyglądała zupełnie jak po depilacji; włosy zaczęły jednak dobrze odrastać, zanim opuścił zakład (lps., Hine).

7. Zęby

Nieokreślony ból zębów. Zęby wydawały się rozchwiane (lps.). „Uczucie, jakby wszystkie zęby były ściśnięte razem i było ich zbyt wiele, aby pomieściły się w jego głowie” (lps.). Brudny osad na zębach (lps.). Zapalenie dziąseł, podobne do szkorbutowego. Dziąsła obrzmiałe, sprawiały wrażenie opuchniętych (lps.).

8. Jama ustna

Język zanieczyszczony, obłożony. Język silnie obłożony (lps.). Nalot na podniebieniu miękkim i języku (M). Smak: słony, ropny. Afty na języku i błonie śluzowej policzków. Język suchy (lps.). Suchość warg. Na wargach czarne pęcherze. Podniebienie: ziarnistości ogromnie obrzmiałe i silnie unaczynione (lps.). Cuchnący oddech (M).

9. Gardło

Ból gardła i krtani. Drapanie w gardle. Łaskotanie w gardle wywołujące kaszel. Uczucie śluzu w gardle. Uczucie guza w gardle. Suchość w gardle; zapalenie migdałków; uogólniony stan zapalny błony śluzowej gardła (M). Ropień zagardłowy (M). Ból palący w gardle. Uczucie zaciskania w gardle; w krtani. Uczucie ciężkości i rzężenia w gardle. Ból rozciągający się od gardła do uszu. Dysfagia nasiliła się; później zmniejszyła (w gruźlicy krtani. L B).

10. Apetyt

Utrata apetytu, zwł. rano. Pragnienie: skrajne, w dzień i w nocy; palące rano.

11. Żołądek

Odbijania i uczucie pełności nad żołądkiem. Nudności, wymioty (K, 5h.). Gwałtowne wymioty z > bólu głowy (lps.). Nudności i wymioty; nudności z odruchami wymiotnymi, kolką i biegunką. Przemijające mdłości i wymioty po obiedzie. Wymioty po każdym posiłku. Nudności i mdłości rano, z uczuciem ciężkości w okolicy żołądka. Ucisk w żołądku, wznoszący się ku gardłu, jakby ubranie było zbyt ciasne. Ból kurczowy w żołądku. Nudności z bólami w okolicy pępkowej i biegunką. Nudności z męczącym szarpaniem i burzeniem w żołądku oraz wzmożonym pragnieniem. Mdłości w żołądku i ucisk. Nudności rano. Bóle kłujące w okolicy żołądka.

12. Brzuch

Bóle kurczowe w żołądku i brzuchu. Uczucie zaciskania w brzuchu. Kolka z biegunką i uczuciem ciężkości w żołądku. Kolka z wielkim pragnieniem. Znużenie i mdłości w okolicy żołądka i brzucha; bóle kłujące głęboko w śledzionie; silny ból w okolicy wątroby. Pobolewanie (kłujące) w okolicy wątroby, śledziony, jajników, powrózka nasiennego, jąder (zwł. lewego), w stawach biodrowych i odbytnicy. Bóle w okolicy wyrostka robaczkowego. Skupisko powiększonych gruczołów w prawym dole biodrowym znacznie się zmniejszyło (W C). Sześć krost w różnych miejscach skóry pleców i brzucha, które po opróżnieniu zagoiły się (W C). Rozsiana wysypka grudkowa na klatce piersiowej i brzuchu (W C). Owrzodzenie perforujące jelita (V).

13. Stolec i odbyt

Zaparcie; stolec twardy, suchy, z wiatrami i kolką. Biegunka ze szczypiącymi i palącymi bólami. Ucisk i zaciskanie w odbytnicy. Ból odbytnicy. Świąd odbytu.

14. Narządy moczowe

Zmniejszona ilość moczu. Chory musi bardzo często oddawać mocz, zwł. podczas zmian pogody. Białko do jednej dziesiątej wysokości słupa w szczycie reakcji; później zniknęło (W C). Ciężar właściwy moczu wzrasta z 1016 do 1023, z nadmiarem moczanów i ciągliwym śluzem. Peptonuria u 33-letniego mężczyzny (Maregliano). Krwiomocz z bólem nerki (M). Nadmiar moczanów (M). Obfita, lepka wydzielina śluzowa.

15. Męskie narządy płciowe

Bóle jąder i powrózka nasiennego po lewej stronie.

16. Żeńskie narządy płciowe

Silne bóle piersi wieczorem na początku miesiączki. Miesiączka z bólami w okolicy lędźwiowo-krzyżowej i jajnikowej. Ból kłujący w podbrzuszu; bóle w okolicy lędźwiowo-krzyżowej < podczas chodzenia. Osłabienie w okolicy narządów płciowych; bolesna miesiączka. Krew ze skrzepami, miesiączka trwa więcej dni niż zwykle; miesiączka występuje o osiem dni za wcześnie. Bóle palące zewnętrznych narządów płciowych; gryzące upławy; bóle od okolicy krzyżowej i jajnikowej do stawów biodrowych. Uczucie gorąca w zewnętrznych narządach płciowych ze zwiększonymi upławami. Kurcze w okolicy macicy z bólami w okolicy krzyżowej i jajnikowej. Ból palący w okolicy jajnika. Miesiączka powraca czternaście dni po porodzie.

17. Narządy oddechowe

Wyraźne działanie w przypadkach chorób krtani, przeważnie korzystne (L B). Po dziesięciu wstrzyknięciach krtań wyraźnie zajęta: obrzęk zapalny i owrzodzenie (L B). Uogólnione nacieczenie błony śluzowej krtani, intensywnie czerwone zabarwienie, jaśniejsze niż normalnie (L B). Pojawił się ogromny obrzęk chrząstek nalewkowatych (L B). Gruźlicza narośl (L B). Złuszczenie przy prawej strunie głosowej; poniżej jej tylnej części wygląd odpowiadający wynaczynieniu (L B). Przekrwienie strun głosowych nasiliło się; były one pokryte drobnymi, wrzodziejącymi punkcikami. Kaszel i odkrztuszanie trwające cztery miesiące, po przemoknięciu (ustąpiły; nie znaleziono prątków). Uczucie ucisku na klatkę piersiową. Kaszel i plwocina. Drażniący kaszel, < w nocy. Lekki kaszel w nocy, z bólem boku i plwociną podbarwioną krwią. Silny kaszel wieczorem, z bólami poniżej prawej piersi. Skłonność do kaszlu (K, 3 do 4h.). Silny kaszel z wydzieliną śluzowo-ropną rano. Kaszel nie pozwala mu zasnąć wieczorem. Kaszel i wydzielanie flegmy, zwł. podczas chodzenia, z bólami kłującymi w płucach i kołataniem serca. Rodzaj krztuśca. Suchy kaszel; w nocy. Kaszel z lepkim śluzem. Po długim kaszlu uczucie śluzu w gardle; wydzielina śluzowa łatwo się odkrztusza. Odkrztuszanie zmniejszone (Heron). Kołatanie serca i bóle pleców z kaszlem. Trzeszczące rzężenia z tyłu na wysokości prawego barku (lps.). Obfite, wodniste odkrztuszanie, zwykle obserwowane podczas reakcji (Wilson). Przy każdym zwiększeniu dawki cierpiał na napady astmatyczne trwające od trzech do siedmiu godzin. Skrajnie przyspieszony oddech bez duszności, 60–90 oddechów na minutę; gdy ktoś zwraca się do chorego, szybki oddech natychmiast ustaje (jak u psa dyszącego na słońcu. Heron). Chory musi wykonywać głębokie wdechy; duszność. Trudność w oddychaniu szybko się nasiliła (K, 3 do 4h.). Wyraźne uczucie duszenia się (lpr.).

18. Klatka piersiowa

Uczucie ucisku w klatce piersiowej. Gorąco w klatce piersiowej (M). Ból kłujący w klatce piersiowej, zwł. w szczycie lewego płuca. Uczucie zaciskania w okolicy przedsercowej. Bóle po obu stronach klatki piersiowej, przechodzące do pleców. Bóle po lewej stronie. Kłucie w boku. Nocne bóle w klatce piersiowej. Bóle kłujące: w płucach; po lewej stronie; bóle między łopatkami. Ból boku w nocy. Ból kłujący w klatce piersiowej, po prawej i lewej stronie. Ból kłujący po lewej stronie rano i po południu. Ból kłujący w płucach podczas śmiechu. Ból pod pachą, zwł. podczas unoszenia ramienia. Ból kłujący w płucach z kaszlem i kołataniem serca. Ucisk w klatce piersiowej, ból kłujący po obu stronach klatki piersiowej i w plecach. Kołatanie serca wywołane głębokimi wdechami; ból pleców z bólami pod żebrami. Bóle w okolicy podobojczykowej z kaszlem. Ból kłujący w lewym płucu. Ból od obojczyków do gardła. Ból w apex pulmonis promieniujący do pachy i ramienia. Ból kłujący w klatce piersiowej i plecach, < przy każdym ruchu. Ból w lewym płucu promieniujący do pachy. Ból po lewej stronie przechodzący do pleców. Ból w lewym szczycie płuca i w okolicy śledziony. Silny ból pleców, pach i ramion. Bóle po lewej stronie; chory musi wykonać głęboki wdech. Szmery oskrzelowe w obu płucach (W C). Stłumienie nad prawym szczytem płuca (L B). Nagłe, obfite krwioplucie, zakończone zgonem (E). Rozwinęła się jama po stronie przeciwnej do zajętej jako pierwsza (E). Nowe złogi gruzełków na opłucnej (E). Powierzchnia dawnych jam płucnych wykazywała niezwykle intensywne zaczerwienienie warstw ziarniny (V). Krwotoczne nacieczenie ścian (V). W jamach stwierdzono świeży krwotok. W śmiertelnych przypadkach wrzodziejącej gruźlicy płuca, zwł. płuca, a także opłucne, wykazywały rozległe i ciężkie świeże zmiany — zapalenie opłucnej, przeważnie bardzo ciężkie, proste i gruźlicze, często krwotoczne i nierzadko obustronne (V). Serowate zapalenie płuc lub serowate zwątrobienie; płuco wyglądało jak kaszanka usiana kawałkami słoniny (chory, architekt, lat 33, otrzymał sześć wstrzyknięć, ostatnie cztery tygodnie przed śmiercią. Początkowo miał stwardnienie tylko jednego szczytu płuca. Leczenie przerwano z powodu utrzymującej się gorączki i nacieczenia płata dolnego. V). Stwierdzono nieżytowe zapalenie płuc, różniące się jednak od zwykłego nieżytowego zapalenia płuc (w którym wyciśnięta zawartość pęcherzyków płucnych ma galaretowaty wygląd) tym, że zawartość pęcherzyków była bardzo wodnista i mętna — mętne nacieczenie; przypominało ono stan ropowiczy (V). Miękkie zwątrobienie, różniące się od zwykłego zwątrobienia nieżytowego tym, że pośród ognisk rozwijają się ogniska rozmiękania, prowadzące do szybkiego rozpadu i powstawania jam (V). Rozwój świeżych gruzełków: nagle pojawiły się małe gruzełki powodujące nowe owrzodzenia, zwł. w opłucnej, osierdziu i otrzewnej (V). Przerzut, uruchomienie prątków (V). Ropnie w płucach (V). Ropnie perforujące w narządach oddechowych (V).

19. Serce

Kołatanie serca wczesnym rankiem. Uczucie ciężkości i ucisku w okolicy serca. Kołatanie serca z kaszlem i bólami kłującymi w płucach. Przy głębokich wdechach silne kołatanie serca. Pobolewanie serca. Kołatanie serca w nocy, < przy podnoszeniu się. Kołatanie serca z bólem pleców. Zgon wskutek porażenia serca (Libhertz).

20. Szyja i plecy

Gruczoły szyjne i blizny obrzęknięte oraz bardzo tkliwe; wokół nich różne ogniska tocznia, w których pod naskórkiem uwidaczniała się żółta ciecz (lps.). Blizny na szyi bardziej miękkie i spłaszczone; obecnie nie wyczuwa się guzków toczniowych (lps.). Gruczołów nie można już wyczuć poza największym, który zmniejszył się obecnie do wielkości grochu (lps.). Gruczoły szyjne znacznie mniejsze (W C). Pobolewanie pleców jak od ukłuć igłą. Kłujące mrowienie skóry pleców (lps.). Osłabienie w okolicy lędźwiowo-krzyżowej. Ból kłujący nad obiema łopatkami; ból w okolicy śledziony; nieokreślone bóle pleców i klatki piersiowej, z uczuciem ucisku. Kłucie w plecach. Ból pleców z kołataniem serca. (Uczucie na plecach, jakby ubranie było wilgotne. Bac.). Trzy czerwone plamy po l. stronie pleców stały się znacznie ciemniejsze (lpr.). Gwałtowna reakcja, podczas której silne bóle lędźwi < od ucisku; (przypadek choroby Addisona; podano dwa wstrzyknięcia. Pick.). Gruźlica kości krzyżowej znacznie się poprawiła (Kurz).

21. Kończyny

Uczucie mrowienia w rękach i nogach. Znaczne osłabienie kończyn po obiedzie. Uczucie zmęczenia i omdlewania we wszystkich kończynach. Bóle kończyn, zmęczenie (K, 3–4 godz. po wstrzyknięciu). Bóle kończyn (K, 2. dzień). Bóle wzdłuż nerwu łokciowego oraz w łydkach i kolanach; l. paluch silnie zajęty, stał się bardzo czerwony i nabrzmiały (lpr.). Drżenie kończyn (u alkoholika). Drgania kończyn (M).

22. Kończyny górne

Pobolewanie przedramion; nieokreślony ból kłujący. Zmniejszenie zapalenia powyżej stawu łokciowego; zanik ropnia nad wyrostkiem łokciowym; kanał przetoki połączony z kością promieniową, z którego obficie wypływa gęsta żółta ropa (W C). Uczucie jak przy zwichnięciu, z silnymi bólami w r. stawie nadgarstkowym; < przy próbie poruszenia nim; ustępujące w spoczynku. Drżenie rąk.

23. Kończyny dolne

W nocy ból odczuwany w r. kolanie; r. noga zrotowana do wewnątrz i nieznacznie zgięta w stawie biodrowym i kolanowym; ruchomość r. stawu biodrowego swobodna; o godz. 13 l. biodro znacznie bardziej bolesne i tkliwe, mocniej zgięte, odwiedzione i zrotowane na zewnątrz (choroba l. stawu biodrowego u pięcioletniej dziewczynki. B. M. T.). Pobolewanie stawów biodrowych. Ból r. kolana bez obrzęku (Heron, przypadek niegruźliczy). Kolano stało się łatwo ruchome i można je było zgiąć pod kątem prostym (gruźlicze zajęcie r. kolana). Obrzęk i tkliwość obu stawów kolanowych (Heron). Tkliwość r. stawu skokowego (Heron).

24. Objawy ogólne

Uczucie zmęczenia (K, 2. dzień). Złe samopoczucie, depresja, ból głowy, senność, utrudnione oddychanie, uczucie ściskania w klatce piersiowej, nudności (lps.). Ogólne zmęczenie rano; uczucie omdlewania; znaczne osłabienie kończyn dolnych, zwł. od kolan po stopy. Straszliwie zmęczona, tak że ledwie może chodzić. Ogólne, nadmierne zmęczenie po krótkim spacerze, tak że musi oprzeć się na osobie towarzyszącej. Wychudzenie (utrata sześciu funtów w ciągu czternastu dni, dwudziestu funtów w ciągu pięciu tygodni). W zajętych częściach pulsujący ból. Leukocytoza; zmniejszenie stężenia oksyhemoglobiny (M). Stężenie oksyhemoglobiny początkowo zmniejszone, następnie zwiększone (Henoque). Samopoczucie dobre, lecz wyraźna utrata masy ciała (lps.). Działa głównie poprzez bardzo ostre podrażnienie zajętych narządów wewnętrznych (w taki sam sposób jak narządów zewnętrznych), powodując intensywne zaczerwienienie i znaczny obrzęk (V). Rzeczywiste procesy zapalne (nie tylko przekrwienie), a zwłaszcza czynne proliferacje, występują w bardzo znacznym stopniu: na (1) brzegach istniejących wrzodów; w (2) sąsiednich gruczołach chłonnych, zwł. oskrzelowych i krezkowych (V). Gruczoły chłonne wykazują zupełnie nietypowy stopień powiększenia, zwłaszcza w postaci obrzmienia rdzeniastego, charakterystycznego dla ostrych podrażnień i wywołanego szybką proliferacją komórek wewnątrz gruczołów (V). Leukocytoza: różne nacieki z białych krwinek w zajętych częściach, zwł. wokół samych gruzełków (V). Ogromne, niebezpieczne obrzęki w częściach sąsiadujących z wrzodami (nawet gdy powierzchnia wrzodu staje się czysta), powodujące groźne zwężenie (V). Obrzęk ropowiczy przypominający różycopodobny obrzęk głośni i ropień zagardłowy (V). Gdy proces gruźliczy współistnieje z jakąkolwiek inną chorobą swoistą, reakcja jest tak nieznaczna, że ledwie można ją rozpoznać (Heron). Przypadki kiły są oporne na reakcję (Heron). Dzieci dobrze znoszą leczenie (Wendt).

25. Skóra

Wysypka rumieniowa podobna do odrowej lub płoniczej (M). Rumień z podskórnymi stwardniałymi guzkami (M). Rozległe brązowe plamy na czole i skroniach. Brązowe opuszki palców. Opuszki palców jakby dotknięte Argentum nitricum. Świąd całego ciała wieczorem w łóżku; po pocieraniu zmieniający miejsce. „Wysypka na klatce piersiowej i brzuchu podobna, jak mówi chory, do tej, która wystąpiła po raz pierwszy wraz z początkiem choroby” (lpr.). Wysypka na brzuchu i plecach, początkowo bardzo czerwona; szybko brunatniejąca, przypominająca zwykłą wysypkę skórną kiły wtórnej (L B). Obrzęk wargi górnej. Obrzęk powiek. Nos obrzęknięty, napięty; w ognisku tocznia naskórek o wyglądzie róży, uniesiony przez żółtą ciecz. W dwóch przypadkach, przynajmniej podczas reakcji gorączkowej, dawne odmroziny ponownie uległy zapaleniu (H). Lekki napad żółtaczki (kilka przypadków. W C). Miejsce wstrzyknięcia nieznacznie bolesne i zaczerwienione (K, 2. dzień). Rumieniowe zaczerwienienie ograniczone do obszarów tocznia, będących siedliskiem pulsującego bólu. Wielokrotnie wywoływał uogólnione wysypki rumieniowe na skórze, a u niektórych także guzkowate wysięki do tkanki komórkowej (H).

26. Sen

Silne pragnienie snu; senność w ciągu dnia; po obiedzie. Skłonność do snu rano. Dreszcze podczas zasypiania. Zimne stopy w łóżku. Niespokojny sen; bezsenność. Sen zaburzony od godz. 3 nad ranem. Bezsenność z powodu nieustannego kaszlu. Liczne sny; niespokojny sen przerywany przez przerażające sny; posępne sny; sny o wstydzie; krzyczy przez sen.

27. Gorączka

Dreszcze podczas zasypiania; zimne stopy w łóżku. Naprzemienne marznięcie i gorąco; krótkie chwile chłodu i gorąca. Gwałtowny napad dreszczy, trwający prawie godzinę (K, 5 godz.). Marznięcie pleców wieczorem. Marznięcie przez cały dzień. Uczucie gorąca wieczorem w łóżku. Uderzenie gorąca biegnące od pleców ku głowie. Stan gorączkowy, nudności, pragnienie, z bólem głowy, bez wymiotów (Heron). Uderzenia gorąca po jedzeniu. Wysoka temperatura, ustępująca w ciągu dwunastu godzin (K). Spadek temperatury po każdym wstrzyknięciu (Heron). Spadek temperatury przed jej wzrostem (Heron). Siedem godzin po wstrzyknięciu temperatura 103,8°, z towarzyszeniem pragnienia, wstrząsających dreszczy, nasilenia kaszlu, bólu głowy i bólów stawów (Heron). Poty w nocy. Obfite poty, zwł. na głowie, w nocy. Obfity pot po lekkim wysiłku. Krótki spacer i niewielki wysiłek wywołują poty. Krótkotrwałe poty rano, podczas budzenia się. Obfite poty podczas niewielkiego wysiłku.