Jaborandi

Pilocarpus pinnatifolius. N. O. Rutaceæ. Nalewka ze świeżych liści. Nalewka z suszonych liści i łodyg. (Alkaloid pilokarpina był badany niezależnie i omówiono go w osobnym artykule).

Zastosowanie kliniczne

Łysienie / Astenopia / Zapalenie oskrzeli / Oparzenia / Zaćma / Skurcz mięśnia rzęskowego / Gruźlica płuc / Biegunka / Bolesne miesiączkowanie / Róża / Oczy: napięcie; nadwzroczność: dolegliwości; operacje / Uderzenia gorąca w okresie klimakterium / Włosy, dolegliwości / Serce, dolegliwości / Nadwzroczność / Upławy / Potówki / Świnka / Nadmierne pocenie się / Ślinotok ciążowy / Ślinotok / Oparzenia wrzątkiem / Zez / Robaki

Charakterystyka

Jaborandi jest południowoamerykańskim drzewem dorastającym do dwudziestu stóp wysokości. Indianie południowoamerykańscy stosują je jako antidotum na ukąszenia węży z grupy Trigonocephalus. Lek ten był szeroko stosowany w praktyce okulistycznej ze względu na właściwości rozszerzające źrenice. Przy okazji zaobserwowano jego działanie na skórę i ślinianki, co doprowadziło do przeprowadzenia rozległych prób lekowych. Robin (C. D. P.) następująco podsumowuje działanie leku po podaniu w naparze 6 gramów sproszkowanych liści: bardzo szybko twarz czerwienieje; tętnice skroniowe zaczynają silniej pulsować; następnie pojawia się osobliwe uczucie gorąca w ustach i na twarzy oraz zaczyna płynąć ślina. Wkrótce czoło staje się wilgotne, a twarz jeszcze bardziej czerwona; następnie na czole, policzkach i skroniach występują krople potu. Wydzielanie śliny nasila się, przy udziale wszystkich ślinianek. Usta wypełniają się ogromną ilością płynu, a odpluwanie jest nieustanne. Jednocześnie pot pokrywa twarz i szyję; potem całe ciało staje się czerwone i wilgotne, a badany odczuwa przyjemne ciepło; po kilku minutach pot występuje na całej powierzchni ciała i wkrótce spływa ze wszystkich stron. W międzyczasie dołączają inne objawy. Najpierw wilgotnieją powieki, następnie zwiększa się wydzielanie łez, które gromadzą się w kątach oczu, po czym spływają po policzkach; jednocześnie zwiększa się wydzielanie błony Schneidera oraz aktywność gruczołów śluzowych gardła, tchawicy i oskrzeli. Działanie to osiąga największe nasilenie po czterdziestu pięciu minutach od przyjęcia leku i utrzymuje się jeszcze przez trzydzieści lub czterdzieści minut. Ślinianki powiększają się. Pragnienie jest silne. Źrenice są nieznacznie zwężone. Po ustaniu pocenia się i ślinienia badany jest wyczerpany i senny, a części ciała, które wydzielały nadmiernie, stają się nienaturalnie suche. Oprócz tych objawów odnotowanych przez Robina inni obserwowali: wymioty; biegunkę; bóle brzucha, zwłaszcza w podbrzuszu i nad spojeniem łonowym; bóle pęcherza i parcie na mocz. Dudgeon opisał następujący interesujący przypadek: pewien 45-letni mężczyzna wstał wcześnie i przeszedł na drugą stronę sypialni, aby przyjąć dawkę Nux 3 z powodu domniemanego zaburzenia żołądka. Po powrocie do łóżka doznał nagłego, gwałtownego, szkarłatnego zaczerwienienia twarzy, po którym niemal natychmiast wystąpiło obfite pocenie się, rozpoczynające się na twarzy i głowie, a następnie obejmujące całe ciało. Potem wystąpiło skrajne oziębienie kończyn oraz nudności, kończące się wymiotami, głównie kwaśnym śluzem. Napady powtarzały się co kwadrans przez cały dzień. Nie tylko nie był w stanie wstać z łóżka, lecz także nie mógł się w nim unieść ani leżeć inaczej niż na prawym boku bez najbardziej dokuczliwych zawrotów głowy i uczucia, „jakby miał umrzeć”. Tętno 60, miarowe i silne; temperatura poniżej normy. Dziesięć kropli Jaborandi I zmieszano z połową szklanki wody; natychmiast podano łyżkę deserową roztworu, a następnie powtarzano dawkę co pół godziny. Po drugiej dawce napady ustały i chory mógł bez nudności spożyć chleb z mlekiem. Dobrze przespał noc, a następnego dnia był całkowicie zdrowy (M. H. R., październik 1888). Hale zaleca ten lek kobietom lub młodym dziewczętom, które zawsze mają suchą skórę, skąpą miesiączkę i skłonność do napływu krwi do głowy. Duncan (H. W., xxxii. 189) powstrzymywał rozwój róży, smarując chore miejsce nalewką cztery do pięciu razy dziennie. Pierwszym skutkiem jest ostre pieczenie, po którym następuje przyjemniejsze, kojące odczucie. Takie samo zastosowanie dało znakomite wyniki w oparzeniach, oparzeniach wrzątkiem oraz niektórych postaciach wyprysku i łuszczycy. Działanie leku na oczy jest bardzo wyraźne; okazał się on użyteczny w wielu stanach osłabienia oczu, zwłaszcza w nadwzroczności, skurczu mięśnia rzęskowego, zezie zbieżnym oraz po operacjach zeza. Sandesberg (B. J. H., xl. 201) zauważył, że wewnętrzne stosowanie Jaborandi i Pilocarpin w przypadkach odwarstwienia siatkówki i zapalenia naczyniówki zdawało się powodować zmętnienie soczewki. Leczył konia z powodu zapalenia tęczówki i naczyniówki oraz rozległych zmętnień ciała szklistego naparem z liści Jab. i wstrzyknięciami Pilo. Rozwój choroby szybko zahamowano, ciało szkliste całkowicie się przejaśniło, lecz w pierwszym tygodniu soczewka zmętniała. Bell zaleca ten lek w biegunce z tryskającymi, bezbolesnymi stolcami; zaczerwienieniem twarzy, obfitym ślinieniem, silnym pragnieniem; ciemnym, skąpym (lub obfitym) moczem; obfitym potem. Cooper obserwował gwałtowne upławy wywołane przez Jabor., a także wydalenie dużej liczby owsików. Jedna pacjentka po wstrzyknięciu Pilocarpine skarżyła się na dużą wrażliwość na zimno: ciągle się przeziębiała i obawiała się zapalenia oskrzeli; również skóra stała się drażliwa. Jabor. cieszy się w starej szkole opinią środka pobudzającego wydzielanie mleka; w C. D. P. przytoczono z Lancet przypadek kobiety, u której wydzielanie mleka ustało na dwa tygodnie i której co cztery godziny podawano gtt. x. płynnego wyciągu. Wydzielanie mleka zostało przywrócone, lecz pacjentka zaczęła cierpieć na skrajne pobudzenie nerwowe, któremu towarzyszyła uporczywa myśl, że zamorduje całą rodzinę siekierą. Lek odstawiono, objawy te ustąpiły, a wraz z nimi czynność gruczołów sutkowych. Hom. News z lutego 1900 roku przytacza przypadkowe wyleczenie bolesnego miesiączkowania u kobiety, æt. 23, która z powodu zwiększonego napięcia w gałkach ocznych otrzymywała po pięć kropli Jabor.; napięcie szybko ustąpiło. Pacjentka zauważyła, że następna miesiączka przebiegła bez bólu, choć zazwyczaj musiała spędzać od dwóch do czterech dni w łóżku. Lek nadal podawano w mniejszych dawkach, a poprawa utrzymała się. „Kiedy miesiączka rozpoczyna się uczuciem zimna i omdlewania oraz neuralgicznym pulsowaniem w głowie i miednicy, z bólem pleców, jedna lub dwie krople Jabor. w gorącej wodzie natychmiast przyniosą ulgę” (Cooper). Jabor. stosowano jako lek na łysienie; stanowi też główny składnik niektórych popularnych środków na porost włosów. U wielu przyjmujących go pacjentów obserwowano, że siwe i jasne włosy stawały się czarne. Jabor. działa silniej po lewej stronie. Niekiedy poci się tylko lewa strona, podczas gdy prawa pozostaje zupełnie sucha. Bóle głowy częściej obserwowano po lewej stronie. Ból głowy < codziennie w południe. Jedzenie > dolegliwości żołądkowe.

Zależności

Porównać: Amyl. nit. (uderzenia gorąca); Atrop., Physost., Sep. i Lil. t. (oczy); Hep. (zwiększone wydzielanie oskrzelowe). Porównać również Pilocarpinum i Rutaceæ.

1. Umysł

Splątanie. Niechęć do mówienia. Skrajne pobudzenie nerwowe; uporczywa myśl, że zamorduje całą rodzinę siekierą.

2. Głowa

Ból głowy codziennie około południa. Ból głowy około południa, z przyspieszonym oddechem, uciskiem w klatce piersiowej, lękiem, kołataniem serca i bólem w okolicy serca. Ból głowy w porze obiadowej (w południe), bez wpływu na apetyt; < po l. stronie, podczas bolesności gardła; z uczuciem duszenia się. Niepokój; nasilający się przed południem aż do bólu potylicy, który następnie rozszerza się ku czołu; > późnym popołudniem. Uczucie pustki w głowie. Zawroty głowy. Pulsujący ból szczytu głowy i przedniej części głowy o 19.30. Ból w dolnej części potylicy; rozszerzający się przez l. stronę głowy ku czołu; ciężki, < po l. stronie; wieczorem ból po l. stronie potylicy. Łysienie. Jasne włosy stają się czarne.

3. Oczy

Zaczerwieniona rogówka po przebudzeniu o 17.30. Łzawienie. Zwiększone wydzielanie łez i obfita wydzielina z błony Schneidera; również zwiększone wydzielanie śluzu z gardła, tchawicy i oskrzeli. Źrenice zwężone; napięcie (skurcz) aparatu akomodacyjnego, ze zbliżeniem punktu bliży i punktu dali wyraźnego widzenia oraz niedowidzeniem wskutek obniżonej wrażliwości siatkówki. Źrenice rozszerzone; reagują ospale. Gałki oczne bolesne przy poruszaniu nimi o 19.00. Powieki sztywne i ciężkie. Zaburzenia widzenia. Skurcz akomodacji; ostrość widzenia stale się zmienia: obraz staje się raz bardziej, raz mniej zamglony, następnie zamglony z kłuciem w oczach. Oczy łatwo się męczą; są drażliwe. Zamglone widzenie, nagle odzyskujące ostrość. Niewyraźne widzenie odległych przedmiotów. Odległe przedmioty wydają się pływać. Chmury przed oczami. Widzenie płatków śniegu podczas pocenia się i ślinienia. Utrata widzenia odległych przedmiotów. Nadwzroczność. Astenopia. Skurcz mięśnia rzęskowego. Zaćma. Zez zbieżny.

5. Nos

Obfita wydzielina z nosa.

6. Twarz

Zaczerwienienie twarzy; oraz uszu i szyi; oraz ciała; obejmujące policzki i uszy, < gdy pocenie było największe, następnie bladość; z gorącem twarzy i pulsowaniem tętnic skroniowych. Działa silnie na ślinianki i gruczoły potowe, wywołując podrażnienie i nadmierne wydzielanie; pod jego wpływem twarz szybko czerwienieje, zaczyna płynąć ślina i pojawia się obfite pocenie, trwające godzinami, choć największe nasilenie utrzymuje się krócej niż godzinę.

8. Jama ustna

Język obłożony. Artykulacja utrudniona i niewyraźna. Gorąco, < przy suchości. Ślinienie; z obfitym potem; przy suchej skórze; ślina nitkowata, ale nie lepka. Stałe odpluwanie zasadowej śliny. Podczas snu zasadowa ślina spływa na poduszkę, wywołując uczucie zapadania się gruczołów w policzkach. Ślina zawierała znaczną ilość mocznika. Po ustaniu pocenia się i ślinienia części te stają się bardzo suche, zwł. jama ustna i gardło, oraz występuje silne pragnienie.

9. Gardło

Obrzmienie ślinianek podżuchwowych (Merc., Calc.). Ból ślinianek podżuchwowych. Suchość tylnej części gardła. Uczucie suchości i zapalenia przed południem, z drapaniem przy przełykaniu czegokolwiek; zapalenie < po południu, z obrzmieniem migdałków i sztywnością szczęk. Bolesność i pieczenie gardła, z bólem głowy, < po l. stronie, oraz przyspieszonym oddechem.

11. Żołądek

Dobry apetyt. Głód zanikł i chory nie mógł jeść. Naglące pragnienie. Odbijania i wymioty. Czkawka. Nudności; nagłe, z odruchami wymiotnymi, często z czkawką. Wymioty: po kolacji; nagłe, u chłopca, który się nie pocił; połkniętą śliną; gwałtowne, najpierw treścią żołądka, potem żółcią, po czym utrzymujące się odruchy wymiotne. Dolegliwości w żołądku i dolnej połowie przełyku, zwł. uczucie zwężenia w przełyku. Silne uczucie ciężaru i dyskomfortu w części odźwiernikowej w porze obiadowej, po niestrawnej substancji; > po obfitym posiłku. Uczucie ściskania, jakby fałdy błony śluzowej były ściągnięte (prawdopodobnie wskutek zawartości alkoholu w nalewce).

12. Brzuch

Uczucie pustki i opadania w brzuchu. Tnący ból w podbrzuszu; bez skłonności do biegunki. Ból nad spojeniem łonowym. Silne bóle nad spojeniem łonowym z mocnym parciem na mocz; oddanie moczu przynosiło >.

13. Stolec

Stolce: wodniste, żółte, częste i bezbolesne; niestrawione, tryskające, osłabiające; papkowate i obfite; bezbolesne. Stolec, którego pierwsza część miała pięć ósmych cala średnicy i około pięciu cali długości, a ostatnia była papkowata i ciemnobrunatna. Twardy stolec. Zaparcie; dwa stolce dziennie zamiast trzech. Stolec o 7.00 i ponownie o 19.00, oddawany z trudem, złożony z długich, dużych, ciemnych mas kałowych. Wydalanie owsików.

14. Narządy moczowe

Nagły, silny ból pęcherza, przeszywający w dół ku cewce moczowej i wywołujący okrzyki. Pieczenie w cewce moczowej, z parciem na mocz. Mocz ciemny. Zwiększona ilość moczu; podczas pocenia się; ciężar właściwy obniżony, zawartość mocznika zwiększona. Ilość moczu zmniejszona; ciężar właściwy i zawartość mocznika zwiększone. Zawartość mocznika zmniejszona, następnego dnia zwiększona. Zawartość chloru, chlorków i kwasu moczowego zmniejszona, następnego dnia zwiększona.

15. Męskie narządy płciowe

Zapalenie jądra: z rozpoczynającymi się dolegliwościami oskrzelowymi; przerzut świnki.

16. Żeńskie narządy płciowe

Miesiączka skąpa, przekrwienie głowy, sucha skóra. Uderzenia gorąca w okresie klimakterium. Wyleczył bolesne miesiączkowanie u młodej kobiety, której podano go z powodu zwiększonego napięcia w gałkach ocznych; również ten objaw szybko wyleczył. Upławy. Ciąża: obrzęki ciążowe. Drgawki połogowe; w stanie osłupienia groźba uduszenia wskutek niemożności przełknięcia nadmiernej ilości śliny. Mleko: wydzielanie niedostateczne; nadmierne.

17. Narządy oddechowe

Zwiększone wydzielanie oskrzelowe. Luźny kaszel. Oddychanie utrudnione. Oddechy przyspieszone.

18. Klatka piersiowa

Kłucie w klatce piersiowej. Ból w klatce piersiowej i wokół serca. Ucisk w klatce piersiowej, z lękiem, kołataniem serca i bólem w okolicy serca. Lęk odczuwany w klatce piersiowej, z uciskiem utrudniającym oddychanie i uniemożliwiającym sen.

19. Serce i tętno

Ból w okolicy serca. Kołatanie serca. Niemiarowość, osłabienie i przyspieszenie czynności serca, z nerwowością, niepokojem ruchowym i stałym ziewaniem. Tętno szybkie; następnie wolne; na początku pocenia wykres staje się nieco krzywy, linia wstępująca większa i bardziej pionowa, linia zstępująca bardziej ukośna, a fala bardziej dykrotyczna; w szczycie pocenia ogólny zarys jest bardzo nieregularny, niektóre uderzenia krótsze od innych. Tętno i temperatura zwiększone podczas pocenia, następnie obniżone. Szybkość krążenia jest zwiększona, lecz napięcie tętnicze i temperatura są obniżone. Wykresy wykazywały niemal zupełną asystolię, ze zmniejszonym napięciem naczyniowym podczas pocenia.

24. Objawy ogólne

Zaczerwienienie twarzy, pulsowanie tętnic skroniowych, następnie gorąco w ustach i na twarzy, ślinienie, potem pot na czole, policzkach i skroniach; nieustanne odpluwanie, pot pokrywający twarz i szyję, następnie całe ciało czerwone i wilgotne, przyjemne ciepło, potem ogólne pocenie, przy którym pot wkrótce spływa ze wszystkich stron; następnie łzawienie i obfita wydzielina z nosa, zwiększona aktywność gruczołów śluzowych tylnej części gardła, tchawicy i oskrzeli; ślinienie tak obfite, że chory ledwie może mówić, ślinianki powiększone; niekiedy nagromadzona w oskrzelach wydzielina usuwana przez kaszel, pragnienie, zwężone źrenice; po ustaniu pocenia się i ślinienia — wyczerpanie, senność i suchość części, które wydzielały tak obficie; < w jamie ustnej i gardle, z silnym pragnieniem. Niepokój; wieczorem, z lękiem. Silne drżenie, zwł. kończyn górnych. Znużenie: rano, z suchością w ustach i pragnieniem; przy wstawaniu; po krótkim spacerze, z przyspieszonym oddechem i kołataniem serca; tak znaczne, że podczas chodzenia nogi się uginały. Omdlewanie. Zapaść.

26. Sen

Senność. Zasnął, siedząc i czytając. Głęboki sen; w ciągu dnia. Najgorsza noc, jaką pamiętał: gorączka, ból głowy, złe samopoczucie, brak pragnienia, niepokój, poruszanie się i majaczenie. Nie spał dobrze z powodu niepokoju, z uciskiem w klatce piersiowej i przyspieszonym oddechem. Dręczące sny nad ranem. Sny o wypadkach i bójkach, budzące go dwukrotnie w nocy.

27. Gorączka

Temperatura spadła. Dreszcze przebiegające w górę i w dół pleców o 19.00. Drżenie z zimna. Temperatura 98,5°; podczas jej mierzenia odkrył się, co wywołało uczucie zimna, z gęsią skórką i kurczowymi bólami brzucha, lecz gdy tylko ponownie się przykrył, wystąpiło obfite pocenie. Gorąco; temperatura wzrosła, następnie spadła; żar na twarzy i całym ciele. Obfity pot; opuszki palców pomarszczone jak u praczki; krople potu na czole. Pot na czole, następnie na całym ciele, później głównie na twarzy, nogach i stopach. Pot na czole i całym ciele, < na tułowiu, jednocześnie ze ślinieniem; na twarzy; na twarzy i górnej części klatki piersiowej; na twarzy, następnie na całym ciele; na klatce piersiowej, potem na innych częściach, < na kończynach górnych. Pot o odczynie obojętnym, spływający po całym ciele. Przed przyjęciem leku łatwo się pocił, lecz podczas próby lekowej pot nie wystąpił. Połowicze pocenie się (po l. stronie).