Opium

Papaver somniferum. Mak lekarski. N. O. Papaveraceæ. (Opium jest gumowatą wydzieliną niedojrzałej torebki maku.) Nalewka.

Zastosowania kliniczne

Bóle poporodowe / Apopleksja / Pęcherz moczowy, porażenie / Mózg, choroby / Rak / Katalepsja / Odmroziny / Kolka / Zaparcie / Cukrzyca / Sny / Bolesne miesiączkowanie / Padaczka / Skutki lęku / Płód, nadmierne ruchy / Przepuklina uwięźnięta / Histeroepilepsja / Niedrożność jelit / Jelita, niedrożność / Bóle porodowe, nieprawidłowe / Kolka ołowicza / Wyniszczenie / Odra / Melancholia / Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych / Porażenie / Drgawki połogowe / Wzdychanie / Sen, zaburzenia / Chrapanie / Zrywanie się / Udar słoneczny / Wzdęcie bębenkowe brzucha / Mocznica / Mocz, zahamowanie wydzielania; zatrzymanie / Macica, bezwład / Żyły, przepełnienie / Krztusiec

Charakterystyka

Opium jest jedną z najbardziej złożonych substancji w materia medica. Oprócz śluzu, albuminy, tłuszczu, cukru oraz soli amoniaku, wapnia i magnezu zawiera „siedemnaście lub osiemnaście alkaloidów i dwie substancje obojętne, a także swoisty kwas — kwas mekonowy” (Brunton). Spośród alkaloidów Opium własne miejsce w homeopatycznej materia medica zajmują Apomorphinum, Codeinum i Morphinum. Jako najważniejszy spośród uśmierzających ból środków paliatywnych Opium odgrywało bardzo znaczącą rolę w terapeutyce szkoły dawnej, a swymi uwodzicielskimi właściwościami uczyniło niewolnikami wielu ludzi, którzy szukali w nim pomocy. Skutki obserwowane u osób poddanych w ten sposób jego wpływowi, u palaczy opium oraz u osób zatrutych ogromnymi dawkami złożyły się na znaczną część obrazu patogenetycznego; resztę uzupełniły próby lekowe i obserwacje kliniczne. Skutki trującej dawki Opium z trudem można odróżnić od w pełni rozwiniętego napadu apopleksji: całkowita utrata świadomości; zupełne rozluźnienie mięśni; źrenice zwężone do otworu wielkości łebka szpilki; twarz nabrzmiała, obrzmiała, bardzo czerwona lub sina; oddech chrapliwy; wolne i pełne tętno. Śmierć następuje wskutek uduszenia, przy czym serce bije nadal po ustaniu oddychania. Słabsze stopnie działania Opium powodują: głęboki sen; przyjemne, fantastyczne lub przerażające sny; majaczenie podobne do delirium tremens. Po przebudzeniu z tego stanu występują silny ból głowy, nudności, obłożony język i utrata apetytu. Przy jeszcze mniejszych dawkach (albo przy dużych dawkach u osób przywykłych do Opium) występuje: (1) pobudzenie krążenia, tętno staje się pełniejsze i szybsze, skóra ciepła i zaczerwieniona; zwiększona zdolność kierowania własną energią. Jeżeli chory pragnie spać, „ogarnia go przyjemne znużenie, po którym następuje sen. Można go łatwo z tego snu obudzić; po kilku godzinach działanie przemija, pozostawiając jednak lekki ból głowy i znużenie, z suchością ust oraz lekkimi nudnościami. Jeżeli natomiast pragnie pracować, może to robić ze zwiększoną energią; jeśli zaś chce wytężyć umysł, przekona się, że jego wyobraźnia jest żywsza, myśli błyskotliwsze, a zdolność wyrażania się większa” (Christison, cytowany przez Bruntona). W czasach studenckich miałem szczęście znaleźć się pod umiejętną opieką dra Angusa Macdonalda podczas ciężkiego napadu zapalenia otrzewnej (wywołanego najwyraźniej wychłodzeniem w czasie pewnej wyjątkowo ostrej zimy). Leczenie polegało na podawaniu Opium w pigułkach dwa lub trzy razy dziennie; zamierzano utrzymać jelita w bezczynności, dopóki zapalenie nie ustąpi, a zarazem uwolnić mnie od bólów. Leczenie opierało się na całkowicie racjonalnych przesłankach i zakończyło się pełnym powodzeniem. Jego niedogodnościami były uporczywe wymioty, dręczące sny, stan podrażliwości niemal typu Chamomilla oraz zaparcie. Ta ostatnia cecha niepokoiła mnie bardziej niż cokolwiek innego i pomimo zapewnień mojego lekarza nie mogłem przestać obawiać się, że doszło do niedrożności. Zaparcie utrzymywało się długo po odstawieniu Opium, aż wreszcie, bez pomocy jakiegokolwiek leku, ku memu wielkiemu zdumieniu zakończyło się biegunką. Przez wiele dni nie było ani stolca, ani oddawania gazów. Gazy zaczęły odchodzić, zanim pojawiła się biegunka. Hahnemann (M. M. P.) podsumowuje działanie Opium następująco: „W działaniu pierwotnym małych i umiarkowanych dawek, podczas którego organizm niejako biernie pozwala, aby lek na niego oddziaływał, środek ten zdaje się na krótko zwiększać pobudliwość i czynność mięśni zależnych od woli, lecz na dłuższy czas zmniejszać pobudliwość i czynność mięśni niezależnych od woli; a zwiększając w działaniu pierwotnym wyobraźnię i odwagę, zdaje się zarazem przytępiać i otępiać zmysły zewnętrzne, czucie ogólne oraz świadomość. Dlatego żywy organizm, czynnie przeciwdziałając, w działaniu wtórnym wytwarza stan przeciwny: zmniejszoną pobudliwość i bezczynność mięśni zależnych od woli oraz chorobliwie wzmożoną pobudliwość mięśni niezależnych od woli, a także zanik wyobrażeń i otępienie wyobraźni, połączone z bojaźliwością oraz nadwrażliwością czucia ogólnego”. Należy dodać, że Hahnemann poprzedza powyższy fragment uwagą: „Działanie Opium trudniej ocenić niż działanie niemal każdego innego leku”. Jest to całkowicie prawdziwe, jeżeli uznamy za konieczne dzielenie skutków leku na pierwotne i wtórne. Ja sam nigdy dotąd nie zdołałem praktycznie wykorzystać takiego podziału działania któregokolwiek leku na pierwotne i wtórne; nie próbuję tego robić, poza sporadycznym porządkowaniem działań leku w łatwej do zapamiętania postaci. Stwierdzam, że to, czy działanie jest „pierwotne”, czy „wtórne”, zależy od uczestnika próby lekowej lub od pacjenta. Znam osoby, u których Opium w najrozmaitszych dawkach wywołuje zupełną bezsenność; również Op. 30 pomagało mi w przypadkach bezsenności równie często jak Coffea. Moje doświadczenie wskazuje, że bez względu na to, czy skutek działania leku jest pierwotny, czy wtórny, pozostaje skutkiem działania leku i stanowi dobrą podstawę do jego przepisania. Hahnemann opisuje jako rzadki i przemijający skutek Opium u osób pobudliwych, występujący pierwotnie, lecz będący w istocie pewnego rodzaju odzwierciedleniem stanu wtórnego: „Śmiertelna bladość, zimno kończyn i całego ciała, zimny pot, trwożliwy niepokój, drżenie i rozpacz, śluzowe stolce, przemijające wymioty i krótki kaszel oraz, bardzo rzadko, pewne rodzaje bólu”. Ostatnią uwagę należy rozpatrywać w związku z wcześniejszym stwierdzeniem, że Opium „w swym działaniu pierwotnym nie wywołuje ani jednego bólu”. I tutaj negatywne stwierdzenie Hahnemanna należy przyjmować ostrożnie. Bez wątpienia nieprawidłowa bezbolesność jest wielkim objawem kluczowym Opium; jednak w obrazie patogenetycznym można znaleźć wiele ostrych bólów, w tym następujący, odnotowany przez samego Hahnemanna: „Straszliwe bóle macicy, jak bóle porodowe, zmuszające ją do zgięcia brzucha wpół, z niepokojącym, niemal bezskutecznym parciem na stolec”. Nie wiem, czy było to działanie „pierwotne”, czy „wtórne”; jednak w jednym z najcięższych przypadków bolesnej miesiączki, jakie kiedykolwiek przyszło mi leczyć, Op. 30 przyniosło większą i trwalszą ulgę niż jakikolwiek inny lek. U pewnej pacjentki, której podałem Op. 30 z powodu zaparcia, wraz z początkiem następnej miesiączki lek wywołał „ból kłujący, który spowodował wymioty oraz pragnienie, by siedzieć zgiętą wpół i pozostawać w cieple”. J. P. Willard (H. W., xxxii. 168) wielokrotnie uzyskiwał trwałą ulgę u cierpiących pacjentek, stosując Op. 2x bez wywoływania jakiegokolwiek działania narkotycznego. Opium może wywoływać kurcze, a nawet tężec, jak również stan przeciwny; właściwości tężcopodobne występują głównie w alkaloidzie Thebain. Opium wywołuje tężec u żab, lecz nie działa w żaden sposób na ptaki. Wielką cechą charakterystyczną Opium jest senność, bezwład, odrętwienie, brak czucia i brak reakcji, widoczne w jego ogólnym działaniu. Opium może być potrzebne we wszystkich dolegliwościach z głęboką sennością, bezbolesnością, brakiem jakichkolwiek skarg i brakiem jakichkolwiek pragnień. Pamiętam opis wyleczenia owrzodzenia podudzia. Nie było żadnych doznań, na podstawie których można byłoby dobrać lek, lecz właśnie brak doznań wskazywał na Opium i Opium wyleczyło chorego. „Brak podatności, drżenie” jest kolejną cechą tego samego stanu — braku reakcji życiowej. Bezwład jelit prowadzi do zaparcia; bezwład pęcherza moczowego — do zatrzymania moczu; bezwład macicy — do wstrzymania miesiączki. Ogólnie rzecz biorąc, wszystkie wydzieliny zostają zahamowane z wyjątkiem wydzielania skóry, które jest pobudzone. To zahamowanie czynności zdaje się wyjaśniać uczucie zatkania występujące w narządach wewnętrznych; w niedrożności jelit Opium odniosło wiele triumfów. Elementem stosowanego przez Owena Thomasa leczenia niedrożności jelit było podawanie Op. Ø po jednej kropli oraz żywienie pacjenta wyłącznie bulionami mięsnymi — bez mleka, potraw mącznych ani pokarmów stałych. Zamierzał utrzymać jelita w spokoju, lecz działanie było wyraźnie homeopatyczne. Lek podawano z powodzeniem w niedrożności porażennej jelit oraz w przepuklinie uwięźniętej; odwrócona perystaltyka i wymioty kałowe są tu głównymi wskazaniami. Jest równie wskazany przy mimowolnym i nieświadomym oddawaniu moczu i kału wskutek porażenia zwieraczy. Opium jest też często potrzebne przy bezwładzie macicy podczas porodu. Z drugiej strony Opium, będące bardzo niebezpiecznym lekiem dla dzieci, działa na płód w macicy w taki sposób, że zamiast go uspokajać, ożywia go; dlatego Opium jest jednym z głównych leków na nadmierne ruchy płodu. Opium stosuje się również po Acon. jako lek w zamartwicy noworodka oraz w drgawkach połogowych. W dolegliwościach mózgowych wymagających Opium wskazówkami są zazwyczaj ciemnoczerwona twarz, oddech chrapliwy i stupor. Objawy te występują w apopleksji; w utracie czucia oraz częściowym lub całkowitym porażeniu wynikającym ze strachu, gdy lęk nadal się utrzymuje; wskutek oparów węgla drzewnego; wdychania gazu; alkoholu. Apopleksja u pijaków znajduje wierne odzwierciedlenie w zatruciu Opium. Kurcze u dzieci występują przy zbliżaniu się obcych, po karmieniu piersią przez matkę, która doznała przestrachu, oraz wskutek płaczu; oczy są półotwarte i zwrócone ku górze. Krzyk przed kurczem i podczas niego. Napady padaczkowe występujące podczas snu. Po drgawkach następuje sen. Głośne chrapanie. Majaczenie Opium cechują: wielka gadatliwość; wizje zwierząt wyskakujących z różnych części pokoju. Delirium tremens starych grzeszników; wystarczy bardzo mało alkoholu, aby wywołać napad. Twarz ma nieustanny wyraz przerażenia. Jeżeli chory śpi, jego sen jest chrapliwy. Po drugiej stronie obrazu snu, częściowo przemieszana ze zjawiskami sennymi, znajduje się wzmożona wrażliwość i bojaźliwość; wrażliwość na przestrach i inne emocje. Senny, lecz nie może spać; bezsenność z wyostrzonym słuchem — choremu przeszkadzają odgłosy, których zwykle w ogóle się nie słyszy. Szarpiące drżenie głowy, dłoni i ramion. W tężcu Opium jest wskazane, gdy kurcze rozpoczynają się głośnym wrzaskiem. Nerwowość i podrażliwość, skłonność do wzdrygania się. Opium jest ważnym lekiem gorączkowym. Nawyk przyjmowania opium jest bardzo rozpowszechniony wśród mieszkańców bagiennych okolic Lincolnshire, być może nabyty w celu łagodzenia osłabienia i depresji pozostałych po febrze. Charakterystyczną cechą Opium jest pot jako objaw towarzyszący — dolegliwości pojawiające się podczas pocenia. Skóra jest gorąca i wilgotna. Twarz osoby zażywającej opium lśni drobnymi kropelkami potu. „Bardzo gorący, duszący pot”. Inny stan Guernsey opisuje następująco: „Pacjent może przez cały dzień nie odczuwać zimna, lecz mieć tylko niewielki dreszcz, a nocą, leżąc w łóżku, skarżyć się, że prześcieradła wydają się tak bardzo gorące”. T. F. Allen (H. R., xiv. 481) zauważa, że gorączka Opium może być bardzo podobna do gorączki Aco. (Ranunculaceæ nie są daleko spokrewnione z Papaveraceæ). Gorączka Opium może przebiegać z wysoką temperaturą bez wyraźnego procesu zapalnego. Charakteryzuje się intensywnym pragnieniem i wielką sennością, bez dojmującego lęku, strachu i niepokoju ruchowego właściwych gorączce Aco. Gorączka Opium może być okresowa — przerywana albo zwalniająca. Gorączka Gels. przypomina gorączkę Opium, lecz przebiega bez pragnienia. W odniesieniu do niemal powszechnego stosowania Opium lub jego alkaloidów w przypadkach raka w praktyce szkoły dawnej Snow utrzymuje, że lek ten ma pewien wpływ na proces rakowy. Zważywszy na to, co wiemy o jego botanicznych krewnych, Sang. i Chel., może to być prawdą. Villers wyleczył za pomocą Op. 200 przypadek histeroepilepsji o następujących cechach: napad poprzedzony uczuciem obrzmienia ciała. Żyły uwydatniają się; twarz sinoczerwona. Całkowita utrata świadomości. C. N. Payne (Med. Adv., xxv. 198) opisuje przypadek dwuletniej dziewczynki, która od urodzenia nigdy nie spała prawidłowo. Zasypiała o zwykłej porze i spała do godziny 22, kiedy budziła się, jęcząc, płacząc i rzucając się; wydawała się przestraszona; niemal ponownie zasypiała, lecz budziła się z nagłym wzdrygnięciem i krzykiem, a po obudzeniu nieustannie poruszała jedną ręką i jedną nogą. Wydawała się senna, lecz nie mogła spać. W ciągu dnia odbywała zwykłe drzemki. Kolejno podawano bezskutecznie Nux, Bell., Cham. Następnie wyszło na jaw, że zanim niemowlę ukończyło dwanaście godzin życia, wprowadzono do jego żołądka cztery różne leki, z których jednym był Paregoric, podawany mu także później, podobnie jak „lek uspokajający”. W pierwszych miesiącach życia dziecko cierpiało na kolkę z zaparciem; stolce miały postać ciemnych, twardych, okrągłych kulek. Była to wyraźnie próba lekowa Opium. Podano Op. 200. Pierwszej nocy dziewczynka spała znacznie lepiej, po czym nastąpiła szybka poprawa i wyleczenie. Seward (Med. Adv., xxviii. 367) opisuje przypadek mężczyzny, któremu z powodu biegunki podano alopatyczną dawkę Opium, wskutek czego stał się „oszalały, bredził i rzucał się do bójki, z czerwoną twarzą i lśniącymi oczami”. Zadawał ciosy, próbując uderzyć mężczyzn, którzy — jak twierdził — ścigali go, aby go zabić; jednym z nich miał być rzeźnik z tasakiem. Dwóch mężczyzn musiało przytrzymywać go na łóżku. Nie rozpoznawał otaczających go osób. Podawano mu wielokrotnie Camph., po czym wkrótce uspokoił się i zaczął mówić oraz śmiać się w bardzo ożywiony sposób. Powiedział: „Ależ im dałem, prawda?”. Niedługo potem zasnął i przespał całą noc, a po przebudzeniu następnego ranka nie pamiętał niczego z tego, co się wydarzyło. Wśród objawów Camph. wskazujących na ten lek w omawianym przypadku znajdują się: „Wielkie pobudzenie, niemal dochodzące do szału”; „najgwałtowniejsze majaczenie; dwóch mężczyzn z trudem utrzymuje chorego w łóżku”. Szczególne odczucia: jakby dym oddziaływał na mózg. Jakby chory latał lub unosił się w powietrzu. Jakby był pijany. Jakby oczy były zbyt duże dla oczodołów. Jakby w oczach znajdował się piasek lub pył. Jakby powieki były porażone. Jakby obręcz opasywała klatkę piersiową. Jakby jelita miały zostać pocięte na kawałki. Jakby w brzuchu znajdował się kamień. Jakby coś przeciskano przez wąską przestrzeń w brzuchu. Toczenie się jakby twardego ciała w prawym podżebrzu. Jakby odbyt był zamknięty. Jakby kończyny dolne były odcięte od ciała. Opium jest szczególnie odpowiednie dla: osób o jasnych włosach, wiotkich mięśniach i małej pobudliwości cielesnej; osób niewrażliwych na dobrze dobrane leki. Dzieci oraz osób starych (pierwsze i drugie dzieciństwo). Pijących. J. B. S. King (Med. Adv., xxvii. 112) zauważył, że u siedmiu osób zażywających Opium (wszystkich, jakie obserwował) występowało wyraźne wygięcie pleców, szczególnie ich górnej części. Wśród równie licznej grupy osób przyjmujących Morphia nie spotkał ani jednego przypadku wygięcia pleców. Objawy: < Podczas snu i po nim. < Podczas pocenia się. < Od środków pobudzających. < Od niepokoju i strachu; wyrzutów. < Podczas oddychania. < Przy poruszaniu się. < Podczas ciąży. Dotyk < (łóżko wydaje się twarde); brzuch wrażliwy. Występuje wielka wrażliwość na zimne powietrze, lecz > po odkryciu głowy. Utrudnione oddychanie > na zimnym powietrzu. Łóżko wydaje się gorące, > od zimna, < od ciepła. Objawy powracają albo są < po rozgrzaniu się. Picie wody > suchość i kaszel. Wychłodzenie = zapalenie oskrzeli. > Od ciągłego chodzenia.

Zależności

Neutralizowany przez: Mocną kawę; roztwór Kali permang. (około 1 granu na pintę wody; choremu każe się połykać pół pinty co pięć minut, a następnie wywołuje się wymioty; później można podać nieco mocniejszy roztwór i pozostawić go w żołądku); inhalacje tlenowe, Camph.; (chory musi stale chodzić; jeśli pozwoli mu się zasnąć, ponowne obudzenie może okazać się niemożliwe); Bell., Ip., Nux, Vinum., Vanil. Podrażliwość nerwowa, Cham.; marazm, Sul., Arg. n., Sars., Camph. Neutralizuje działanie: Bell., Dig., Lach., Merc., Nux, Strych., Plb., Stram., Ant. t. Dobrze po nim działają: Aco., Bell., Bry., Hyo., Nux, Nx. m., Ant. t. Porównać: Alkaloidy, Apomorph., Cod., Morph.; Chel., Sang. (botan.). W pierwszym i drugim dzieciństwie, Bar. c., Mill. Apopleksja u pijaków, Bar. c. Brak reakcji życiowej, Pso. (rozpacz z powodu braku nadziei na wyzdrowienie), Ambra, Chi., Lauro. (klatka piersiowa), Val., Sul., Carb. v. (Op. — chory otępiały lub senny). Skurcze u niemowlęcia po przestrachu matki (Hyo. — po gniewie, Cham., Nux). Następstwa przestrachu, gdy lęk nadal się utrzymuje, Aco., Hyo. Biegunka wskutek przestrachu, Gels., Pul., Ver. (przewlekłe następstwa przestrachu, Phos. ac., Nat. m., Sil.). Następstwa nagłej radości, Coff. Utrata oddechu podczas zasypiania, Grind. Senny, lecz nie może zasnąć, Bell., Cham. Łóżko wydaje się tak gorące, że chora nie może na nim leżeć, Arn., Bry. Zaparcie u korpulentnych kobiet o łagodnym usposobieniu, Graph. Stolec w postaci okrągłych (czarnych) kulek jak paciorki, Chel., Plb., Thuj. Cofnięcie się osutki z zajęciem mózgu, Zn. < Podczas snu i po nim, Lach., Ap. Gwałtowne ruchy płodu, Sil., Thuj., Sul., Croc. (Croc. ma również: wrażenie, jakby w brzuchu poruszał się żywy płód, choć go tam nie ma). Bezwład macicy, Morph., Chloral., Secal. Gorąco w sercu, Croc., Lachn., Rho. Gadatliwość, Cup., Hyo., Lach., Stram., Ver. (plotkowanie, paplanina, Ver., Hyo.; tematy religijne, Ver.). Przekrwienie, Ver. v. Apopleksja z drgawkami, Bell., Hyo., Lach.; po niej paraliż, Arn. (lewa strona), Bell., Lach., Nux, Rhs. Delirium tremens (Op. — starzy grzesznicy, napad łatwo się wyzwala; przerażenie; zwierzęta wyskakują z kątów; podczas snu oddech chrapliwy), Lach. (widzi węże, uczucie w gardle jak przy dławieniu; nagle zrywa się ze snu jak ze snu sennego), Stram. (objawy gwałtowne, zrywa się ze snu w skrajnym przerażeniu; widzi zwierzęta nadchodzące z każdego kąta pokoju; próbuje uciec; twarz jaskrawoczerwona), Can. i. (błędne postrzeganie przestrzeni i czasu), Ars. (lęk przed śmiercią, nie chce pozostawać sam); Calc. (gdy tylko zamknie oczy, pojawiają się wizje, które zmuszają go do ponownego ich otwarcia). Senność z kaszlem, Ant. t. (kaszel z sennością i ziewaniem). Zaparcie wskutek bezwładu jelit (nieliczne, twarde, suche, czarne kulki), Alm. (bezwład nawet przy miękkich stolcach), Pb. (twarde, czarne kulki ze skurczowym zaciśnięciem odbytu), Bry. (duże stolce). Wzdęcie bębenkowe, Lyc., Carb. v., Colch., Raph. (przez wiele dni gazy nie odchodzą ani górą, ani dołem). Następstwa oparów węgla drzewnego, Bov., Arn. Skurcz płuc, Mosch., Ip., Dros. Nagłe następstwa emocji, Ign. (Ign. — śmiertelnie blady albo okresowo zaczerwieniony; Op. — twarz ciemnoczerwona, obrzmiała; Op. — głośne krzyki, silniejszy przestrach. Oba leki odpowiadają wyłącznie nagłym następstwom emocji; po ukaraniu ciało sztywnieje i pręży się, a mięśnie twarzy drgają). Przekrwienie mózgu, Hell. (Op. — oddech głośny, chrapliwy, tętno pełne, wolne; Hell. — tętno słabe, prawie niewyczuwalne). Zaciśnięcie odbytu, Lach., Pb., Nat. m.

Przyczyny

Lęk. Przestrach. Gniew. Wstyd. Nagła radość. Opary węgla drzewnego. Alkohol. Ołów. Słońce.

1. Umysł

Niedbałość albo wielki lęk i niepokój. Niestałość i zmienność. Silna skłonność do łatwego płoszenia się i lękliwe usposobienie. Lekkomyślna, nierozważna śmiałość. Spokój umysłu, z przyjemnymi marzeniami i zapomnieniem o cierpieniach. Tępota i niedołęstwo umysłowe. Utrata świadomości. Wielka obfitość myśli, z wesołością i skłonnością do oddawania się wzniosłym, głębokim rozważaniom. Żywa wyobraźnia, uniesienie umysłu i wzmożona odwaga, z oszołomieniem i otępieniem. Bardzo łatwe pojmowanie. Złudzenia wyobraźni. Mania z fantastycznymi lub uporczywymi wyobrażeniami; chory wbrew faktom sądzi, że nie znajduje się we własnym domu. Majaczenie z przerażającymi wizjami myszy, skorpionów itd. oraz pragnieniem ucieczki. Kłamliwość. Bezładna mowa. Gadatliwe majaczenie z otwartymi oczami i czerwoną twarzą; gwałtowne majaczenie. Przestrach połączony z lękiem; po nim następują gorąco w głowie i drgawki. Zgryzota z powodu zniewag, po której następują drgawki. Stan upojenia z osłupieniem, jakby mózg spowijał dym; oczy piekące, gorące i suche.

2. Głowa

Splątanie w głowie, z uczuciem gorąca w oczach i koniecznością ich zamknięcia. Wielkie splątanie, otępienie i uczucie ciężkości głowy, utrudniające myślenie i pisanie. Zamroczenie, jak po upojeniu. Zawroty głowy jak podczas upojenia. Zawroty głowy przy siadaniu w łóżku, zmuszające chorego do ponownego położenia się. Zawroty głowy po przestrachu. Napady przypominające napady apoplektyczne, z zawrotami głowy, brzęczeniem w uszach, utratą świadomości, twarzą czerwoną, gorącą i obrzmiałą, oczami czerwonymi i półprzymkniętymi, źrenicami rozszerzonymi i niewrażliwymi, pianą na ustach, drgawkowymi ruchami kończyn oraz wolnym, chrapliwym oddechem; przed napadami — bezsenność albo sen z niespokojnymi marzeniami sennymi; wzburzenie krwi i ogólne gorąco; po napadzie — pobudliwość nerwowa, śmiech i drżąca mowa. Czuł, jakby w wielkiej jamie w jego głowie znajdowały się pszczoły. Ból nad prawym guzem czołowym podczas czytania, z gorącem, a następnie szczypanie w prawej skroni. Bóle uciskające w skroniach. Zimny pot na czole. Ból głowy, < przy poruszaniu oczami. Ból głowy z uciskowym napięciem w całej głowie. Wrażenie, jakby mózg był rozrywany. Wielkie uczucie ciężkości głowy. Przekrwienie głowy z silnym pulsowaniem.

3. Oczy

Powieki opadające jak przy porażeniu. Wrażenie, jakby gałki oczne były zbyt duże. Oczy czerwone, zapalne. Drżenie gałek ocznych i powiek. Oczy półotwarte i zwrócone ku górze. Wzrok utkwiony. Obrzęk dolnych powiek. Oczy nieruchome, półprzymknięte, konwulsyjnie wykręcone, wytrzeszczone, szkliste. Źrenice rozszerzone (niewrażliwe na światło) i nieruchome. Źrenice zwężone. Zamglone widzenie. Uczucie pyłu w oczach. Migotania przed oczami.

4. Uszy

Brzęczenie w uszach. Dzwonienie w uszach. (Szum uszny jak huk morza, ciągły, pojawiający się o nieprzewidywalnych porach przez trzy lub cztery dni, u 48-letniego mężczyzny cierpiącego na senność i mającego skłonność do krwawień z nosa. R. T. C.)

6. Twarz

Twarz blada, ziemista, wynędzniała, z zapadniętymi oczami i czerwonymi plamami na policzkach. Twarz ciemnoczerwona, czasem brunatnawa, gorąca i obrzmiała. Twarz sina (purpurowa). Twarz niemowlęcia przypominała twarz starca. Naprzemienna bladość i zaczerwienienie twarzy. Nabrzmienie żył twarzy i głowy. Zwiotczenie wszystkich mięśni twarzy; dolna warga i żuchwa opadają. Drżenie, szarpnięcia i drgawkowe ruchy mięśni twarzy. Wargi obrzęknięte. Drganie kącików ust. Wykrzywienie ust. Skurcze szczęki. Szczękościsk. Zniekształcone rysy twarzy.

7. Zęby

Rozchwianie zębów.

8. Jama ustna

Suchość jamy ustnej z bardzo silnym pragnieniem. Obfite ślinienie. Krwioplucie. Owrzodzenia w jamie ustnej i na języku. Język purpurowy; biały. Język czarny. Porażenie języka (i utrudniona artykulacja). Głos słaby, cichy; chory nie jest w stanie mówić głośno bez wielkiego wysiłku.

9. Gardło

Suchość gardła. Obrzmienie i ruchy w gardle, z napadami utrudnionego przełykania i duszenia się, powracającymi codziennie. Niemożność przełykania.

10. Apetyt

Utrata apetytu. Gorzki lub kwaśny smak w gardle. Bardzo silne pragnienie. Palące pragnienie, zwłaszcza piwa. Napady bulimii, przy braku apetytu i odrazie do wszelkiego pokarmu. Powolne i słabe trawienie.

11. Żołądek

Nudności ze skłonnością do wymiotów i odruchami wymiotnymi. Wymioty z bardzo silnymi bólami żołądka i drgawkami. Wymioty krwią albo zielonkawą treścią. Wymioty kałem i moczem. Bolesna nadwrażliwość oraz wzdęcie żołądka i nadbrzusza. Zaciskający ucisk w żołądku z niezwykle silnym lękiem. Uczucie ciężkości i ucisk w żołądku. Ściśnięcie przepony.

12. Brzuch

Brzuch twardy i rozdęty jak przy wzdęciu bębenkowym. Wzdęcie bębenkowe. Kolka ołowicza. Uwięźnięta przepuklina pachwinowa. Bezczynność narządów trawiennych. Jelita ospałe; nawet najsilniejsze środki przeczyszczające tracą działanie. Rozdęcie, lecz brak siły do wydalenia treści. Nagromadzenie dużej ilości gazów, z burczeniem w brzuchu. Ciężar w brzuchu jak od brzemienia. Napięcie w podbrzuszu, z bólem przy dotyku. Bóle uciskające w brzuchu, jakby jelita miały zostać pocięte na kawałki. Pulsowanie, ucisk, uczucie ciężkości i ciągnięcie w brzuchu.

13. Stolec i odbyt

Zaparcie wskutek bezczynności jelit. Skurczowe zatrzymanie kału, zwłaszcza w jelicie cienkim. Zaparcie, niekiedy długotrwałe. Zaparcie: u dzieci; u kobiet o łagodnym usposobieniu; wskutek zatrucia ołowiem; kał wysuwa się i cofa. (Zaparcie z krwawieniem, obłożonym językiem i sennością). Cuchnący, czarny kał. Pienista (biaława, papkowata) i płynna biegunka, z bólem palącym w odbycie i bardzo silnym parciem. Mimowolne wypróżnienia (cuchnącym stolcem). Mimowolne stolce po przestrachu. Odbyt skurczowo zamknięty podczas kolki, z utrudnionym oddawaniem gazów. Stolec złożony z twardych, okrągłych, czarnych kulek; szary; kruszący się. Cholera niemowlęca z osłupieniem, chrapaniem i drgawkami. Wypróżnienie utrudnione przez stwardniały kał.

14. Narządy moczowe

Zatrzymanie moczu jak wskutek bezczynności pęcherza moczowego. Zatrzymanie moczu: wskutek porażenia dna pęcherza moczowego; wskutek skurczu zwieracza; u karmionego piersią dziecka po gwałtownym wzburzeniu mamki. Ostre, skurczowe zaciśnięcie cewki moczowej, z oddawaniem krwawego moczu. Skąpy mocz o głębokim zabarwieniu (ciemnobrunatny), z osadem przypominającym pył ceglany. Wydalanie krwi podczas oddawania moczu.

15. Męskie narządy płciowe

Wzmożony popęd płciowy, z częstymi erekcjami i polucjami. Miłosna ekstaza. Osłabiony popęd płciowy i impotencja.

16. Żeńskie narządy płciowe

Wielkie pobudzenie narządów płciowych, z popędem płciowym i orgazmem. Całkowita utrata popędu płciowego wskutek niedożywienia. Wiotkość macicy z cuchnącą wydzieliną. Wypadanie macicy wskutek przestrachu. Silne bóle macicy jak bóle porodowe; z parciem na stolec; > przy zgięciu się wpół (i pod wpływem ciepła). (Parcie w dół z bólem prawej pachwiny; brzuch obrzmiały, chora apatyczna i senna, ma zaparcie, miesiączka pojawia się zbyt wcześnie, pobolewa ją całe ciało. R. T. C.). Miesiączka: nieregularna; obfita; z gwałtowną kolką zmuszającą chorą do zgięcia się wpół; z parciem na stolec; zahamowana. Wydzielina śluzowa. Cuchnące upławy. Zahamowane, pozorne lub skurczowe bóle porodowe. Drgawki połogowe podczas porodu i po nim, z utratą świadomości oraz sennością lub śpiączką między napadami. Gwałtowne ruchy płodu.

17. Narządy oddechowe

Uciążliwa chrypka, jakby spowodowana nagromadzeniem śluzu w tchawicy, z wielką suchością jamy ustnej i białym językiem. Rzężący oddech. Oddychanie głębokie; nierówne. Głęboki, chrapliwy oddech przez otwarte usta. Suchy kaszel z łaskotaniem i drapaniem w krtani; > po wypiciu wody, z ziewaniem i sennością, mimo której chory nie może zasnąć. Laryngismus stridulus. Kaszel z obfitym potem na całym ciele. Głos słaby i cichy. Gwałtowny, suchy, głuchy kaszel, < po spoczynku. Kaszel podczas przełykania albo przy wdechu, z zatrzymaniem oddechu i sinieniem twarzy. Kaszel z odkrztuszaniem krwi albo gęstego, pienistego śluzu. Głośny, chrapliwy i rzężący wdech. [Gdy występuje ciągły, jednostajny chrapliwy oddech (chrapliwy oddech może pojawiać się okresowo, na przykład po napadzie drgawek, i trwać przez krótką chwilę — należy jednak zaczekać i sprawdzić, czy wkrótce nie ustąpi; jeśli chrapliwy oddech utrzymuje się nieprzerwanie, podać Opium). H. N. G.]. Oddychanie utrudnione, wolne i przerywane, jak wskutek porażenia płuc: pneumonia notha. Utrudnione oddychanie i duszenie się z wielkim lękiem. Astma skurczowa. Napady uczucia duszenia się przy próbie kaszlu.

18. Klatka piersiowa

Ból w klatce piersiowej, z przeszywającymi bólami w bokach podczas wdechu. Napięcie i zaciskanie w klatce piersiowej. Gorąco i ból palący w klatce piersiowej, zwłaszcza w okolicy serca. Napady duszenia się podczas snu, jak przy koszmarze sennym.

19. Serce

Pieczenie w okolicy serca. Tętnienie tętnic i obrzmienie żył szyi. Kołatanie serca po zatrważających wydarzeniach, przestrachu, żalu, smutku itd. Ból w okolicy serca z wielkim niepokojem, drżeniem, bezsennością i gadatliwym majaczeniem. Tętno: pełne, wolne, szybkie, twarde; nieregularne; niewyczuwalne.

20. Szyja i plecy

Obrzmienie żył i tętnienie tętnic szyi. Wygięcie pleców ku tyłowi (skurczowe).

21. Kończyny

Drżenie wszystkich kończyn, zwł. kończyn górnych i rąk, po przestrachu. Skurczowe szarpnięcia i drętwienie kończyn. Zimno obwodowych części kończyn.

22. Kończyny górne

Szarpnięcia i ruchy drgawkowe kończyn górnych. Porażenie kończyn górnych. Drżenie kończyn górnych i rąk. Rozszerzone żyły na dłoniach. Odmroziny na palcach rąk. Obrzmienie żył dłoni.

23. Kończyny dolne

Szarpnięcia i ruchy drgawkowe nóg. Osłabienie, bezwład i porażenie nóg. Uczucie ciężkości i obrzęk stóp. Odmroziny na palcach stóp.

24. Objawy ogólne

Ogólna niewrażliwość całego układu nerwowego. Brak wrażliwości na działanie leków, z brakiem reakcji życiowej. Wielki niepokój w kończynach. Drżenie kończyn po przestrachu. Drżenie całego ciała, ze wstrząsami, szarpnięciami kończyn i ogólnym uczuciem zimna; > wskutek poruszania ciałem i odkrycia głowy. Napady drgawek, zwł. wieczorem, około północy, ze snem, mimowolnymi ruchami głowy i kończyn górnych oraz zaciśniętymi pięściami. Rozszerzone źrenice (np. po cholerze niemowlęcej, gdy zagrożony jest mózg); niedosłuch; głód bez chęci jedzenia; zbyt skąpe oddawanie moczu; ustanie bólów porodowych; zbyt słaba czynność porodowa. Apopleksja z chrapliwym oddechem; czarne zabarwienie zewnętrznych części ciała; sinienie całej skóry, czyli sinica. Uczucie drętwienia zewnętrznych części ciała; jakby części wewnętrzne były czymś zablokowane; bóle podobne do bólów porodowych. Skurcze kloniczne, zwł. gdy chrapliwy oddech utrzymuje się przez cały czas między napadami; tu i ówdzie na ciele czarnosine obrzęki. Nocne lub poranne drgawki padaczkowe, z napadami duszenia się, utratą świadomości i czucia oraz gwałtownymi ruchami kończyn. Sen po każdym napadzie drgawek. Zwiotczenie wszystkich mięśni. Drgawki z nagłymi, głośnymi krzykami. Drgawki i ruchy skurczowe, z pianą na ustach. Uczucie brzęczenia i wibrowania w całym ciele. Brak bólu podczas napadów. Nadmierna pobudliwość mięśni zależnych od woli oraz obniżona pobudliwość wszystkich pozostałych. Osoby przyjmujące Opium w nadmiarze przedwcześnie się starzeją. Tężec. Wygięcie (głowy lub) ciała ku tyłowi. (Skurcze tężcowe i opistotonus rozpoczynają się głośnymi krzykami.). Sztywność całego ciała. Porażenie. Kolka ołowicza. Porażenie bez bólu. Uczucie siły i wigoru albo omdlenie i wielkie osłabienie. Ogólne wychudzenie. Obrzęk wodniczy całego ciała. Lek interkurencyjny w błędnicy (R. T. C.). Nasilenie i nawrót dolegliwości przy przegrzaniu. Twarz ciemnoczerwona i gorąca. Łóżko wydaje się tak gorące, że nie może na nim leżeć.

25. Skóra

Skóra sinawa, z niebieskimi plamami. Zaczerwienienie i utrzymujący się świąd skóry, z małymi, okrągłymi, bezbarwnymi wyniosłościami. Rumień; wykwity płonicopodobne; otrębiaste złuszczanie albo złuszczanie dużymi płatami. Złuszczanie naskórka. Odmroziny. Obrzęk wodniczy całego ciała.

26. Sen

Letarg z chrapaniem i otwartymi ustami, oczami otwartymi i kurczowo wywróconymi, twarzą czerwoną i obrzękniętą, opadniętą żuchwą, utratą świadomości, utrudnionym, wolnym lub przerywanym oddechem, tętnem wolnym, a nawet zanikającym, oraz drgawkowymi ruchami mięśni twarzy, kącików ust i kończyn. Nagląca potrzeba snu przy całkowitej niemożności zaśnięcia. Niepełny sen, bez możliwości przebudzenia się. Niespokojny sen z lękowymi snami. Bezsenność z wyostrzonym słuchem; bicie odległych zegarów i pianie kogutów nie pozwalają jej zasnąć. Bezsenność z niespokojnym rzucaniem się, niepokojem ruchowym i majaczeniem. Sen otępiający, niepokrzepiający. Podczas snu skubanie pościeli; stękanie. Jęczenie (kwilenie) podczas snu. Przerażające wstrząsy kończyn podczas snu. Koszmary nocne. Sny lubieżne, przerażające i lękowe. Śni i nie można go obudzić. Coma vigil. Przyjemne, fantastyczne sny.

27. Gorączka

Ogólne oziębienie skóry, zwł. kończyn. Zimno i sztywność całego ciała. Dreszcze i obniżona ciepłota ciała, z osłupieniem oraz słabym, ledwie wyczuwalnym tętnem. Zimno tylko kończyn. Palące gorąco w ciele, z silnym zaczerwienieniem twarzy, niepokojem, majaczeniem i pobudzeniem. Tętno na ogół pełne, wolne i przerywane albo szybkie i twarde. Brak potu; gorąco bez potu; bardzo gorący, oblewający pot; dolegliwości współwystępujące z poceniem się: tj. takie, które mogą pojawiać się wraz z potem. Gorączka przerywana, w której po uczuciu zimna następuje gorąco z potem, niekiedy gorącym i oblewającym; albo bez dreszczy, lecz z gorączką, której towarzyszy taki pot; chory może przez cały dzień wcale nie odczuwać zimna albo mieć tylko lekki dreszcz, a nocą w łóżku skarżyć się, że „prześcieradła wydają się tak bardzo gorące” (H. N. G.). Gorączka z letargicznym snem, chrapaniem, drgawkowymi ruchami kończyn, zahamowanym wydalaniem i gorącym potem (z szybkim i niespokojnym oddechem). Przeważa gorąco przy wilgotnej skórze, rozchodzące się od głowy lub żołądka po całym ciele. Gorąco z chęcią odkrycia się. Pot w górnej części ciała, przy suchym gorącu dolnej części. Zimny pot na czole. Gorączka przerywana; najpierw wstrząsający dreszcz, później gorąco ze snem, podczas którego chory obficie się poci. W stadium zimna zasypia i nie ma pragnienia; w stadium gorąca występują pragnienie i obfity pot na całym ciele. Całe ciało pali, nawet gdy jest zlane potem. Gorączka, czasem z utratą świadomości lub majaczeniem.