Ammonium Causticum (Ammonia)

, NH3

Nazwa zwyczajowa , spirytus z rogu jeleniego.

Przygotowanie , roztwór gazu w wodzie.

Źródła.

Toksykologiczne ( 1 , Wibmer, próba lekowa, Buchner's Repertorium; 2 , Vetter, Hufeland's Journal, 78; 3 , Chrestien, Gaz. d. Santé; 4 , Schlegel, Material, etc., 1801; 5 , Mankiewicz, Virch. Archiv., 45; 6 , Winter, Med. Chir. Cent. Bl., przyjął 3 drachmy; 7 , Hiff, Lancet, 49; 8 , Br. J. of Hom., 21; 9 , Souchard, w N. A. J. of H., 17; 10 , Imbert-Gourbeyre, J. d. Chim. Med., 1854; 11 , Gaz. d. Hôp., w N. Z. f. H. K., 17; 12 , Watson, Times, 1845, „Guano Fumes”; 13 , Wibmer, Effects of Inhalation; 14 , Cattel, w B. J. of Hom., 11).

UMYSŁ

• Chory, całkowicie rozumiejąc swój stan, oddaje się rozpaczy, 3.
• Godna uwagi bojaźliwość, 2.
• Jego intelekt pozostawał jasny, 6.
• Nieprzytomny, 10.

GŁOWA

• Lekkie splątanie w głowie, z burczeniem w brzuchu (po sześciu minutach), 1.
• Lekkie splątanie w głowie, z uciskiem w skroniach, ustępujące prawie całkowicie w ciągu dziesięciu minut (po kwadransie), 1.
• Wrażenie, jakby mózg uwypuklał się pośrodku, ku przodowi i po obu stronach, a czaszka była podzielona na ćwiartki, lecz bez bólu i bez splątania w głowie, 1.
• Czoło, gdzie naczynia krwionośne są przepełnione krwią, jest gorące w dotyku, 9.
• Ucisk w okolicy czołowej, z wrażeniem, jakby głowa miała pęknąć, lecz bez bólu; trwa kilka minut (po siedmiu minutach), 1. [10.]
• Lekki ucisk w potylicy, trwający dziesięć minut (po półgodzinie), 1.

OCZY

• Oczy czerwone, błyszczące, 9.
• Oczy zapadnięte; źrenica szeroko rozszerzona, 6.
• Łzawienie, 12.

USZY

• Głuchota, 12.

NOS

• Swoiste zaczerwienienie skóry nad nosem i zatokami czołowymi, 12.
• Nieżyt nosa, 12.
• Z jam nosowych okresowo wypływa wodnisty płyn, a przepływ powietrza przez nie jest całkowicie zablokowany, 3.

TWARZ

• Twarz jest zmieniona, 3.
• Wyraz twarzy był niespokojny, 6. [20.]
• Cały wyraz jego twarzy zdradzał najgłębszą trwogę, 9.
• Skrajnie blada twarz, wyrażająca największe cierpienie, 2.
• Twarz zawsze bardzo czerwona podczas zaostrzeń gorączkowych, 2.
• Wykrzywione rysy twarzy były pokryte czerwonymi plamami, 9.
• Wargi były dość obrzęknięte, 7.
• Dolna warga obrzęknięta do trzykrotności prawidłowych rozmiarów, 5.
• Niewielki czarny nalot pośrodku dolnej wargi, 3.
• Błona śluzowa warg i nosa została zniszczona, 9.

JAMA USTNA

• Zęby zaciśnięte, 5, 10.
• Powierzchnia języka jest biała, 3. [30.]
• Język sprawiał wrażenie pozbawionego nabłonka; tylko w pojedynczych miejscach można było jeszcze dostrzec nieco białej błony, a niemal cała cieśń gardzieli przedstawiała ten sam stan, 9.
• Z języka i gardła oddzielają się poskręcane płaty białej tkanki, a miejsca te są zaczerwienione, 3.
• Język, podniebienie i cały widoczny odcinek przełyku są białawe i częściowo pokryte pęcherzami, 2.
• Pieczenie i drapanie u nasady języka oraz w tylnej części przełyku (podczas połykania leku), 1.
• Niewielki czarny nalot na końcu języka, 3.
• Cała jama policzkowa, usta, język oraz prawdopodobnie znaczna część przełyku i żołądka są obnażone, pozbawione nabłonka, 4.
• Błona śluzowa jamy ustnej oraz wszystkie widoczne części gardła były ciemnoczerwone, obrzęknięte i tkliwe; w różnych miejscach nabłonek był oddzielony, 6.
• W wydychanym powietrzu nadal wyraźnie wyczuwalny był przenikliwy zapach amoniaku, chociaż chory wypił tak dużo octu, 6.
• Z ust i nosa wypływała duża ilość krwistego płynu, 9.
• Obfite krwawe ślinienie, 11. [40.]
• Piana z ust, 10.

GARDŁO

• Gardło z zewnątrz zaczerwienione, a tkanki miękkie obrzęknięte, 5.
• Ból palący w gardle, 9.
• Ból palący od jamy ustnej aż do okolicy żołądka, 3, 13.
• Palące gorąco w gardle, 3.
• Ból palący w gardle i żołądku, 2.
• Przeszywające i drapiące odczucie w gardle (natychmiast po przyjęciu leku), 1.
• Drapanie w gardle (podczas połykania leku), 1.
• Głębokie zaczerwienienie podniebienia miękkiego, jego łuków, migdałków i tylnej ściany gardła, 3.
• Języczek jest obkurczony i pokryty białym śluzem, 3. [50.]
• Migdałki wydają się ledwie powiększone, 3.
• Tylna ściana gardła i nagłośnia były silnie zaczerwienione, podobnie jak jama ustna; towarzyszył temu niezwykle silny ból gardła, 6.
• Suchość w przełyku, 11.
• Bardzo duża trudność w połykaniu, 3.
• Ledwie mógł przełykać, 13.
• Z trudem przełknął nieco octu z wodą, lecz zdawało się to przynosić mu ulgę, 9.
• Po dwóch godzinach silnego niepokoju chory skarżył się przede wszystkim na gardło, ponieważ połykanie nadal było niemal niemożliwe, 9.

ŻOŁĄDEK

• Bardzo naglące pragnienie, 2.
• Pragnienie, 13.
• Bardzo naglące pragnienie, z utrudnionym połykaniem, 3. [60.]
• Trawi go pragnienie, a mimo to nie jest w stanie przełknąć ani kropli płynu, 3.
• Bardzo silne pragnienie, bez możliwości przełykania, 9.
• Odbijania bez zapachu amoniaku (wkrótce po przyjęciu leku), 1.
• Ciągłe wymioty śluzem, 2.
• Wydala ustami ogromną ilość śluzu, 3.
• Ustami i nozdrzami wyrzuca duże ilości białawego płynu, który parzy wszędzie, gdzie się zetknie z tkankami, i pachnie jak mazidło z sal volatile, 2.
• Natychmiast krzyknął i dostał gwałtownych wymiotów, zwracając najpierw jasny, ciągnący się śluz, a następnie nieco ciemniejszego, 7.
• Krwawe wymioty, 11.
• Prawa ręka mimowolnie wskazywała okolicę żołądka, 5.
• Piętnastego dnia pozwolono mu wstać, lecz następnego dnia obfity posiłek wywołał bardzo silny ból, 6. [70.]
• Zgaga, 14.
• Wzdłuż przebiegu przełyku występował ból palący; w samym żołądku nie było bólu, lecz jego okolica była tkliwa przy ucisku, 6.
• Nadbrzusze obrzęknięte i tkliwe, 5.
• Duża wrażliwość okolicy nadbrzusza; bardzo słabe tętno, z dreszczami (o godz. 16), 2.

BRZUCH

• Silny ból i tkliwość w lewym podżebrzu oraz nadbrzuszu, 14.
• Nie było rozdęcia brzucha, 6.
• Brzuch był miękki, 6.
• Burczenie w brzuchu, 2.
• Niewysłowione bóle w górnej części przewodu jelitowego, 4.
• Bóle w podbrzuszu, plecach i okolicy krzyżowej, 3.

STOLEC I ODBYT. [80.]

• Skurcz odbytnicy; wlewka wytryskiwała gwałtownie z odbytnicy natychmiast po podaniu, 3.
• Po wymiotach następuje kilka wypróżnień, powodujących bardzo silne pieczenie odbytu, 2.
• Uformowany stolec (chory odbył już zwykłe poranne wypróżnienie), z ustąpieniem splątania w głowie (po sześciu minutach), 1.
• Obfite stolce krwotoczne, 8.
• Krwawe stolce, bardzo częste, 11.
• Wydalenie kilku pint (po około 0,57 l) czystej krwi, z nadmiernym parciem naglącym, 11.
• Truciznę przyjęto 7 marca, lecz chory nie oddał stolca aż do 12 marca, a wówczas dopiero po środku przeczyszczającym, 6.
• Zahamowanie przewlekłej biegunki, [°], 3.

NARZĄDY MOCZOWE

• Mocz skąpy, czerwony, 3.
• Mocz był zasadowy i ciemnożółty, 6. [90.]
• Mocz o zapachu amoniaku, 1.
• Następnego dnia mocz zawierał dużo osadu złożonego z moczanów, 6.

NARZĄDY PŁCIOWE

• Miesiączka, dotychczas zawsze regularna, występuje o piętnaście dni za wcześnie i jest bardzo obfita, 2.

UKŁAD ODDECHOWY

• W krtani i tchawicy słyszalne były lekkie, dość grube rzężenia śluzowe, 6.
• Miał ciągłe łaskotanie w krtani, z bólem w nadbrzuszu, 6.
• Przez kilka dni cierpiał na zapalenie oskrzeli z obfitym odkrztuszaniem, lecz głos powrócił dopiero po niemal tygodniu, a siły odzyskiwał jedynie stopniowo, 9.
• Mówienie męczące, urywane, 13.
• Głos był cichy i słaby, a mówienie męczące i urywane z powodu stanu czynności oddechowej, 3.
• Ledwie mogła mówić, ponieważ wysiłek związany z mówieniem skrajnie ją męczył i powodował ból w klatce piersiowej, 2.
• Głos był szorstki, słaby i ochrypły, 6. [100.]
• Głos stłumiony, ochrypły, 4.
• Głos słaby i niewyraźny, 9.
• Głos niski, słaby, 13.
• Brak mowy, 5.
• Uporczywy kaszel, 12.
• Kaszel z obfitym odkrztuszaniem śluzu, 3.
• Kaszel i obfite odkrztuszanie, szczególnie po piciu, 13.
• Przy próbie picia występuje silny kaszel z odkrztuszaniem lepkich mas śluzu, 9.
• Kaszel i odkrztuszanie są wywoływane zwłaszcza przez zetknięcie płynów z tylną częścią jamy ustnej; do przełyku przedostaje się tylko bardzo mała ilość płynu, 3. [110.]
• Kaszel skurczowy, trwający godzinę, podczas którego chory odkrztusza dużą ilość błony, 4.
• Nieustannie odchrząkiwał i odkrztuszał, chociaż sprawiało mu to silny ból, 6.
• Krwawe odkrztuszanie, 12.
• Oddech ciężki i rzężący, 13.
• Każdy oddech wywołuje pewien rodzaj rzężenia, 3.
• Oddech szorstki, przyspieszony i nieco utrudniony, 7.
• Oddychanie utrudnione, 3.
• Bardzo duża trudność w oddychaniu, 3.
• Duża trudność w oddychaniu, 13.
• Oddech utrudniony, szybki i charczący, 3. [120.]
• Obudziło go ze snu uczucie duszenia się, 9.
• Skurcz głośni; śmierć wskutek uduszenia, 3.

KLATKA PIERSIOWA

• Ciągłe rzężenia śluzowe w klatce piersiowej, 9.
• Odgłosy w klatce piersiowej były prawidłowe, 6.
• Ból całej klatki piersiowej, z dojmującym lękiem przed uduszeniem, 9.
• Skłonność do nabrania długiego oddechu, czemu przeszkadza bardzo silny ból w klatce piersiowej, skierowany ku plecom, najwyraźniej w okolicy przełyku, 2.
• Silne uczucie ucisku i braku powietrza, 2.
• Skrajne uczucie ucisku w klatce piersiowej, ze wzmożonym rzężeniem i grożącym uduszeniem, 3.
• Nieżyt płuc, 12.
• Okolica przedsercowa jest uwypuklona i bolesna, 2. [130.]
• Niezwykle gwałtowna trwoga odczuwana w okolicy przedsercowej, z silnym uciskiem w klatce piersiowej, 2.

SERCE I TĘTNO

• Tętno drobne, słabe, szybkie, 13.
• Tętno drobne, częste i słabe, 3.
• Tętno bardzo drobne i umiarkowanie częste, lecz jego częstość wzrasta z godziny na godzinę, 2.
• Tętno przyspieszone o pięć uderzeń na minutę (zwykła częstość 70); było też nieco twarde, 1.
• Tętno tak wolne i przerywane, że trudno było je policzyć, podobnie jak uderzenia serca, 5.
• Tętno 60, drobne i twarde, 6.
• Tętno słabe, nieregularne, 9.
• Tętno drobne, przytłumione, ledwie wyczuwalne, 3.

KOŃCZYNY GÓRNE

• Drgawkowe szarpnięcia prawego ramienia, 14.

OBJAWY OGÓLNE. [140.]

• Stan podrażnienia i niezwykłego cierpienia, 3.
• Wieczorem chory był znacznie pobudzony; tętno zupełnie drobne i bardzo szybkie, ze wzmożonym uczuciem ucisku, 2.
• Po upuście krwi chory uspokoił się, a krwiste odkrztuszanie ustało, 9.
• Zdolność ruchowa zachowana, 6.
• Czucie było w pełni zachowane, a wyraz twarzy nie zdradzał znacznego cierpienia, 7.
• Wielkie osłabienie, 13.
• Znaczna niemoc, 3.
• Wielkie wyczerpanie, 11.
• Godne uwagi wyczerpanie; siła mięśniowa zmniejszona w stopniu niewspółmiernym do czasu trwania choroby, 2.
• Przy pierwszej próbie wstania z łóżka nie był w stanie utrzymać się na nogach, a przy najmniejszym wysiłku silnie drżał, 2. [150.]
• Krwawienia z ust, nosa, oczu i uszu, powodujące zasłabnięcie, 13.

SKÓRA

• Skóra blada, zimna i pozbawiona elastyczności, 6.
• Przyłożenie plastra wywołującego pęcherze zdziera skórę, lecz nie pobudza wydzielania surowicy, 3.
• Róża, 8.
• Skóra gorąca, nie sucha, 9.
• Skóra gorąca, sucha, 3, 13.
• Sucha skóra, 2.
• Czucie skórne zachowane, 6.

GORĄCZKA

• Gorąco w klatce piersiowej i w okolicy żołądka, 3.

SEN I SNY

• Bezsenna noc, 3.
• Bardzo niespokojna noc, 2.

MODALNOŚCI

• Pogorszenie.
• ( Wieczorem ), Wielkie pobudzenie itd.
• ( Po piciu ), Kaszel itd.
• ( Po obfitym posiłku ), Silny ból żołądka.
• Poprawa.
• ( Po oddaniu uformowanego stolca ), Splątanie w głowie.
• ( Po upuście krwi ), Większy spokój itd.
• ( Ocet z wodą ), Zdawały się przynosić mu ulgę.

UZUPEŁNIENIE: AMMONIUM CAUSTICUM. Źródła.

15 , E. P. Wilkins, Lancet, 1846 (1), s. 385, kobieta, lat 24, przyjęła pewną ilość roztworu amoniaku; 16 , J. W. Trotter, Lancet, 1852 (1), s. 261, P. W., lat 36, przyjął w mleku 1 uncję roztworu amoniaku, po czym wypił obfite ilości ciepłej wody; 17 , dr Barclay, Med. Times and Gaz., 1853 (2), s. 554, dziewczynie w wieku 19 lat, bliskiej omdlenia z przestrachu, podano nieco roztworu amoniaku; 18 , H. W. Reed, M.D., tamże, 1855, s. 59, mężczyzna, lat 35, połknął jednym haustem po 3 drachmy mocnego amoniaku i Ammonia sesquicarb.; 19 , A. Patterson, M.D., Edinb. Med. Journ., t. iii, 1857-8, s. 236, mężczyzna wziął do ust 1 uncję, lecz prawdopodobnie nic z niej nie dotarło do żołądka; 20 , John E. Bean, M.D., Pacific Med. and Surg. Journ., czerwiec 1867, s. 13, dr John H. Pike połknął nieco „Liq. Ammon. fort.”, zgon po 21 godzinach; ( 21 do 27 , według Tardieu); 21 , dr Pellarin, Union Méd. 1857, skutki dużej dawki; 22 , prof. Foussagrives, tamże, zatrucie 30 gramami; 23 , dr Chapplain, Archives du Méd., 1845, s. 84; 24 , Gaz. Méd. du Santé, 21 maja 1816; 25 , M. Potain, Union Méd., 1862, t. 12, s. 119; 26 , M. Geneuil; 27 , M. Albert Robin, Journ. de Thérap. 1re ann., Nr 5, s. 194; 28 , dr F. R. Quinton, Lancet, 1876 (1), s. 280, mężczyzna, lat 44, połknął około 5 lub 6 drachm liquor Ammon., zgon po 32 godzinach; 29 , dr W. Dyson, Med. Times and Gaz., 1878 (1), s. 35, dziecko w wieku 20 miesięcy połknęło pewną ilość mocnego amoniaku, zgon; 30 , p. Gillam, tamże (2), s. 706, T. B., lat 64, połknął pół pinty liquor Ammonia.

UMYSŁ

• Przygnębienie psychiczne, 18.
• Skrajnie dojmujący lęk, 26.
• Dojmujący lęk z uczuciem duszenia się i zaciskaniem gardła, 25.
• Utrata przytomności, 18.
• Stan śpiączkowy, 20.

OKO

• Żółtawy obrzęk spojówek, 25.
• Intensywne żółte zabarwienie spojówek, 25.
• Oczy kurczowo wywrócone ku górze, powieki zamknięte, 18.
• Rozszerzone źrenice, 26. [170.]
• Źrenice rozszerzone, oczy wywrócone, 20.
• Źrenice zwężone, 23.

NOS

• Obfite nagromadzenie płynu surowiczego w jamach nosowych, 24.

TWARZ

• Twarz blada, 23.
• Twarz blada, oczy o udręczonym wyrazie, przekrwione, a powieki obrzęknięte, 21.
• Twarz zaczerwieniona, 18, 19.
• Górna część twarzy fioletowoczerwona, dolna zbielała, 26.
• Wyraz twarzy niespokojny (po dwóch godzinach), 19.
• Wargi i język czerwone, pozbawione nabłonka, 18.
• Wargi sinicze, 26. [180.]
• Wargi sine, 18, 19.

USTA

• Język suchy, 26.
• Usta otwarte, 18.
• Obfita, białkowa, lepka i krwista wydzielina wypływająca z ust i nozdrzy, 18.
• Wewnętrzna powierzchnia górnej wargi, język, podniebienie i cieśń gardzieli były białe, a pozostałe części otarte, 16.
• Wnętrze ust, język i cieśń gardzieli — tak daleko, jak można było je zobaczyć — czerwone, żywo obnażone i wyglądające jak objęte ogniem. Zapytany, gdzie umiejscowiony jest ból, wskazał pomum Adami, poniżej lewego ucha (po dwóch godzinach), 1.
• Intensywne, rozdzierające pieczenie w ustach, przełyku i żołądku, 18.
• Obfity ślinotok, 27, 28.
• Obfity ślinotok, 28.
• Olbrzymie wydzielanie przejrzystego śluzu ze ślinianek i błony śluzowej gardła itd., nie mniej niż 3 litry płynu na dobę (znakomicie opanowane chloranem potasu), 23. [190.]
• Utrata mowy, 18.

GARDŁO

• Odchrząkiwanie pienistego śluzu (po czterech godzinach), 19.
• Straszliwe bóle gardła, a zwłaszcza w okolicy nadbrzusza, 21.
• Intensywny ból palący i uczucie duszenia się (natychmiast), 19.
• Bolesne połykanie, 20.
• Wielka trudność w połykaniu, 16.
• Połykanie niemożliwe, 26.

ŻOŁĄDEK

• Silne pragnienie, 20, 23.
• Bezskuteczne odruchy wymiotne, 18.
• Wymioty, 26. [200.]
• Uporczywe wymioty, 25.
• Zwymiotował nieco krwi, 20.
• Wymioty krwistą treścią, 23.
• Zwymiotował pewną ilość treści przypominającej mydliny, 16.
• Silny ból żołądka. 20.
• Straszliwy ból żołądka, 25.
• Silny ból nadbrzusza, nasilający się pod wpływem ucisku (drugi dzień). 16.
• Nadbrzusze nadmiernie bolesne przy ucisku, 25.
• Czuł się tak, jakby płonął od żołądka aż po usta, 16.

BRZUCH

• Nadmierny ból brzucha, 24.

STOLEC. [210.]

• Mimowolne wypróżnienia, 23, 26.
• Oddał przez odbyt duże ilości krwi, 20.
• Stolce obfite, płynne, czerwone, skrajnie cuchnące, najwyraźniej składające się z dużej ilości krwi uległej rozpadowi, 25.

NARZĄDY MOCZOWE

• Nietrzymanie moczu. 26.
• Wydzielanie moczu zahamowane, 24.
• (Albuminuria); mocz zawierał do 2 gramów albuminy dziennie, 27.
• Mocz ciemno zabarwiony i gęsty, z obfitym, ciężkim osadem ceglastym, 18.

UKŁAD ODDECHOWY

• Tchawica kurczowo unosiła się i opadała, 18.
• Obrzęk głośni, 23.
• Głos bardzo słaby, 24, 25. [220.]
• Głos ochrypły, 16.
• Całkowita utrata głosu, 21.
• Dźwięczny, wilgotny kaszel, przypominający duszący nieżyt, z rzężeniami tchawiczymi, 23.
• Kaszel i odkrztuszanie wywoływane przez wszystko, co dostawało się do gardła, przez co wprowadzenie płynu do przełyku było niemal niemożliwe, 25.
• Obfite odkrztuszanie śluzu, 24.
• Oddech szybki, 23.
• Oddech chrapliwy, rechoczący, 18.
• Oddech charczący, 24.
• Oddech charczący, o silnym zapachu amoniaku, 20.
• Oddech świstowy (po dwóch godzinach), 19. [230.]
• Łapanie powietrza, 18.
• Uczucie duszenia się, 26.
• Niemożliwe do zniesienia uczucie duszenia się, 21, 24.

KLATKA PIERSIOWA

• Rzężenia śluzowe w klatce piersiowej, 20.
• Intensywny ból tnący na wysokości piątego i szóstego kręgu szyjnego, w dolnej części gardła (po dwunastu godzinach), 19.

SERCE I TĘTNO

• Burzliwa czynność serca, 26.
• Tętnice szyjne tętniły gwałtownie, 18.
• Tętno bardzo szybkie i słabe, 26.
• Tętno drobne, 112, 16.
• Tętno 100 (po dwóch godzinach), 19. [240.]
• Tętno drobne, szybkie, 23, 25.
• Tętno drobne, 21.
• Tętno słabe, 20.
• Tętno wolne, bardzo nieregularne, 22.

KOŃCZYNY

• Paznokcie fioletowe, 27.

OBJAWY OGÓLNE

• Gdy tylko to wypiła, opadła do tyłu nieprzytomna, sprawiając na obecnych przy niej wrażenie, jakby się zadławiła. Po czterech godzinach nieco oprzytomniała, lecz skarżyła się na silny ból palący wzdłuż gardła, w nadbrzuszu i lewym podżebrzu; każda z tych okolic była tkliwa przy ucisku; tętno 53, nikłe; głos — słaby szept; znaczne osłabienie; wyraz twarzy niespokojny; uczucie dławienia przy połykaniu; źrenice szeroko rozszerzone; oddychanie utrudnione; język obłożony białym nalotem, bolesny i tkliwy; dwa lub trzy płaty jego błony śluzowej oderwane; podczas mojej wizyty w różnych momentach wystąpiły trzy konwulsyjne szarpnięcia prawego ramienia, 15.
• Niemal natychmiast odczuła silny ból żołądka. Po godzinie lub dwóch zrobiło jej się niedobrze i zwymiotowała niewielką ilość krwi; krwawe wymioty, o większym lub mniejszym nasileniu, utrzymywały się przez trzy dni. Po ośmiu tygodniach była już bardzo wychudzona; skarżyła się na ciągłe wymioty, przy słabym i częstym tętnie, swoistym gorączkowym rumieńcu na policzkach oraz znacznym wyczerpaniu. W ostatnim okresie wymioty stały się bardziej stałe i gwałtowne, tętno wyraźnie słabsze, a chora z dnia na dzień coraz bardziej wychudzona; oczy zapadnięte, język silnie obłożony; skarżyła się na ból głowy i była tak słaba, że ledwie mogła obrócić się w łóżku. Przez cały czas utrzymywało się zaparcie. Ostatecznie zmarła z głodu, 17.
• Twarz blada, niespokojna i pokryta lepkim potem; kończyny zimne; tętno 140 i bardzo słabe; jama ustna i gardło bardzo zaczerwienione, o wyglądzie zapalnym. Skarżył się na ból palący w gardle, trudności w połykaniu oraz uczucie zbliżającego się uduszenia; głos osłabł do szeptu, a oddech był głośny, częsty i ciężki; zdawało się, że wszystkie zależne od woli mięśnie oddechowe pracują, aby wprowadzić powietrze do klatki piersiowej; sporadycznie wymiotował śluzem nieznacznie podbarwionym krwią (po godzinie). W gardle gromadziły się znaczne ilości lepkiego śluzu, wywołując napady kaszlu i wymiotów (pierwszej nocy), 28.
• Trzy białe plamy na języku oraz jedna lub dwie na wewnętrznej powierzchni policzków; żadnych widocznych na migdałkach ani w gardle, lecz znaczne przekrwienie błony śluzowej tych okolic. Połykanie niezwykle utrudnione. Częste wymioty; oddech szybki i płytki, z towarzyszeniem rzężeń krtaniowych i tchawiczych; powietrze swobodnie dostaje się do klatki piersiowej; sinica nieznaczna (po godzinie). Oznaki utrudnionego dopływu powietrza do płuc wyraźniejsze, lecz niezbyt znaczne. Rzężenia wyraźnie słyszalne na całej powierzchni pleców i klatki piersiowej (po jedenastu godzinach). Nieprzytomny; oczy półotwarte; źrenice umiarkowanie zwężone i równe. W nocy wystąpiły drgawki, które obecnie często nawracały (po dwudziestu trzech godzinach), 29.
• Półprzytomny; źrenice szeroko rozszerzone, oddech głośny i przyspieszony; tętno bardzo szybkie; obfite pocenie się. Skarżył się na silny ból brzucha i zwymiotował znaczną ilość krwi, śluzu oraz strzępów błony śluzowej (po pięciu godzinach); ochrypły, w stanie głębokiej senności; twarz sinawa, a skóra sucha; temperatura 100.8°; tętno 130; ponownie zwymiotował krwią i śluzem (po dziesięciu godzinach). Wargi są silnie opuchnięte, język bardzo suchy, a błona śluzowa jamy ustnej częściowo nadżarta. Tkanki cieśni gardzieli są niezwykle przekrwione i niemal stykają się w linii pośrodkowej; błona śluzowa wygląda na obrzękniętą, rozmiękłą i objętą stanem zapalnym. Przy najmniejszym ucisku występują silny ból i znaczna tkliwość brzucha. Bębnica brzucha jest wyraźna. Od nocy dwukrotnie zwymiotował krwią i skarży się na ból palący w gardle oraz w dołku podsercowym. Godz. 23.00 — znacznie gorzej, zapada w śpiączkę. Silna duszność; około 66 oddechów na minutę; tętno 180. Nieustanne odruchy wymiotne aż do śmierci (drugiego dnia), 31. [250.]
• Uderzał rękami w pościel (po dwóch godzinach), 19.
• Silne drżenia, 18.
• Skrajne wyczerpanie, 25.
• Silne kurcze, 18.
• Gwałtowny ból mięśni, zwłaszcza ud, 27.

SKÓRA

• Plamy rumieniowe w różnych częściach ciała, zwłaszcza wzdłuż naczyń limfatycznych; plamy są czerwone, otoczone żółtawą obwódką, 25.
• Zaczerwienienie warg oraz błony śluzowej jamy ustnej i języka, podobne do występującego w płonicy, jak gdyby nabłonek został złuszczony, 23.
• Kilka różowawych plam na wewnętrznej i przedniej powierzchni przedramion; następnego dnia liczba tych czerwonych plam zwiększyła się i pokryły one całą wewnętrzną powierzchnię ramienia, na ogół biegnąc wzdłuż naczyń limfatycznych, 25.

GORĄCZKA

• Ogólne oziębienie, 25.
• Powierzchnia ciała raczej chłodna, 16. [260.]
• Oziębienie powierzchni ciała i kończyn, 18.
• Skóra zimna, zwłaszcza na kończynach, 22.
• Kończyny zimne (po dwóch godzinach), 19, 20, itd.
• Obfity pot, 18.
• Zimny pot, 18.