Valeriana

officinalis. N. O. Valerianaceæ. Nalewka ze świeżego korzenia.

Zastosowanie kliniczne

Astma kurczowa, nerwowa / Odleżyny / Menopauza / Jasnowidzenie / Koksalgia / Ból głowy / Kołatanie serca / Ból pięt / Hipochondria / Histeria / Lewitacja / Nerwoból / Rwa kulszowa / Bezsenność / Ból zębów

Charakterystyka

V. officinalis występuje zwykle w wilgotnych żywopłotach albo na brzegach rowów i strumieni. Swoisty cuchnący zapach kozłków wynika prawdopodobnie z obecności kwasu walerianowego. Jest szczególnie przyjemny dla kotów, które wpadają od niego niejako w odurzenie. „Lotny olejek kozłkowy zdaje się nie występować naturalnie w roślinie, lecz powstawać pod działaniem wody” (Treas. of Bot.). Val. pojawiła się po raz pierwszy w medycynie homeopatycznej w Stapf's Additions; artykuł o niej napisał Franz, a Hahnemann i Stapf należeli do uczestników próby lekowej. Kiedy Franz pisał swój artykuł, damy w Niemczech miały zwyczaj przyjmować Valerianę niemal równie często jak kawę i praktyce tej przypisywał niemałą część rozpowszechnionych wówczas dolegliwości nerwowych. „Nie ma chyba leku” — mówi — „który przekazywałby organizmowi zarówno swoje działanie pierwotne, jak i wtórne z większą siłą niż Val.” Jako przykład podał własne objawy oczne, zarazem ciężkie i godne uwagi; pisze o nich, że chociaż nigdy wcześniej nie miał skłonności do niczego podobnego, jeszcze przez cztery miesiące później pojawiały się okresowo, często bez uchwytnej przyczyny, co dowodzi głębokiego działania na organizm. „Liczne uporczywe kurcze żołądka i brzucha; nieuleczalne przypadki histerii i hipochondrii; zaburzenia usposobienia, przechodzące od jednej skrajności uczuć do drugiej, od najwyższej radości do najgłębszego smutku, od pobłażliwości, dobroci i łagodności do zrzędliwej niecierpliwości, uporu i kłótliwości; od upadku sił życiowych, któremu towarzyszy bolesne pragnienie środków pobudzających, do największego ożywienia i ekstrawagancji, i vice versâ”; przewlekająca się rekonwalescencja po gorączkach nerwowych; porażenia i przykurcze kończyn itd. — wszystko to, zdaniem Franza, wynikało w znacznie mniejszym stopniu z pierwotnego nasilenia choroby niż z Val., którą pacjentów obficie leczono; przed jeszcze gorszymi następstwami chronił ich jedynie fakt, że Val. tak często podawano w połączeniu z jedną lub kilkoma jej odtrutkami. Ważne są niektóre uwagi Franza: (1) Pierwszym i najszybszym działaniem Val., poprzedzającym wszelkie późniejsze objawy, jest przyspieszenie tętna i przekrwienie głowy. (2) Objawy kończyn górnych i dolnych często występują naprzemiennie. (3) Główne pory dnia, w których Val. wywołuje swoje objawy, to południe, wczesne popołudnie oraz godziny przed północą. Objawy brzuszne odczuwa się szczególnie wieczorem. (4) „Val. powoduje kilka rodzajów przeszywających, rwących bólów, które pojawiają się i ustępują. Podobne do nich są bóle, które nagle występują. Jeśli porównamy z tymi dwoma rodzajami bólu bóle szarpiące, odczuwane niemal wyłącznie w tkance mięśniowej, oraz bóle kurczowe, otrzymamy bardzo prostą i naturalną wskazówkę co do podstaw, na których zalecenie Tissota, by stosować Val. w padaczce, można uznać za zasadne.” Objawy oczne Franza obejmowały palenie, szczypanie i ucisk na brzegach powiek, które sprawiały wrażenie bolesnych i obrzękniętych. Ponadto wystąpił objaw ukazujący stan wzmożonej pobudliwości sensorium, jaki może wywołać Val.: „Blask przed oczami w ciemności; zamknięty, ciemny pokój zdawał się wypełniony blaskiem zmierzchu, tak że wydawało mu się, iż rozróżnia znajdujące się w nim przedmioty; towarzyszyło temu wrażenie, jakby czuł, że przedmioty są blisko niego, nawet gdy na nie nie patrzył; spojrzawszy, stwierdzał, że rzeczywiście tam były” (o godz. 22, trzynaście godzin po dawce). Występowały również omamy słuchowe i czuciowe. W jednym przypadku usunięto objaw: „Wyobraża sobie, że jest kimś innym, i przesuwa się na skraj łóżka, aby zrobić miejsce”. „Lękowe, hipochondryczne odczucie, jakby odebrano mu otaczające przedmioty; pokój wydaje mu się opustoszały, nie czuje się w nim jak u siebie i musi go opuścić.” „Jakby we śnie.” Niepokój wywoływany przez Val. jest bardzo wyraźną cechą: podrażnienie nerwowe, chory nie może usiedzieć spokojnie; bóle rwące, kurcze, > rano. Stałe gorąco i niepokój. Trawienie jest zaburzone. Smak wywoływany przez Val. jest równie odrażający jak jej zapach. Przed obiadem smak cuchnącego łoju; wcześnie rano po przebudzeniu smak mdły, śluzowaty. Nudności rozpoczynają się w okolicy pępka i wznoszą do gardzieli. W przedmowie do swego Pocket Book Bœnninghausen opisuje przypadek uwydatniający wiele charakterystycznych cech Val.: „E. N., lat 50, o kwitnącej, niemal rumianej cerze, zazwyczaj pogodny, lecz podczas najgwałtowniejszych napadów skłonny do wybuchów gniewu z wyraźnym pobudzeniem nerwowym, od czterech miesięcy cierpiał na swoisty, gwałtowny ból prawej nogi. Wcześniej tak zwany ból reumatyczny prawego oczodołu usunięto metodami alopatycznymi za pomocą środków zewnętrznych, których nie udało się ustalić; późniejszy ból zaatakował mięśnie tylnej części podudzia, szczególnie od łydki do pięty, nie obejmował jednak stawu kolanowego ani skokowego. Sam ból opisywał jako niezwykle ostry, kurczowy, szarpiący i rwący, często przerywany kłuciami biegnącymi od wewnątrz na zewnątrz; w godzinach rannych natomiast, kiedy ból był na ogół łatwiejszy do zniesienia, stawał się tępy i drążący, z uczuciem stłuczenia. Ból nasilał się < ku wieczorowi i podczas spoczynku, szczególnie po uprzednim ruchu, przy siedzeniu i staniu, zwłaszcza gdy zatrzymywał się podczas spaceru na świeżym powietrzu. Podczas chodzenia ból często przeskakiwał z prawej łydki do lewego ramienia, jeżeli chory wkładał rękę do kieszeni płaszcza albo za pazuchę i trzymał ramię nieruchomo; przy poruszaniu ramieniem ból był jednak >, po czym nagle ponownie przeskakiwał do prawej łydki. Największą ulgę przynosiło chodzenie tam i z powrotem po pokoju oraz rozcieranie zajętej okolicy. Objawami towarzyszącymi były: bezsenność przed północą; często nawracające wieczorem nagłe uderzenia gorąca z pragnieniem, bez poprzedzającego dreszczu; odrażający, tłusty smak w ustach z nudnościami w gardle; oraz niemal stały ból uciskający w dolnej części klatki piersiowej i dołku żołądka, jakby coś znajdowało się tam i parło na zewnątrz.” Oczywiście właściwym lekiem była Val. Val. wykazuje silne powinowactwo do tendo Achillis, a ja wyleczyłem nią wiele przypadków bolesnych schorzeń tego ścięgna i pięty, gdy występowały warunki charakterystyczne dla Val. Nash wyleczył nią ciężki przypadek rwy kulszowej u ciężarnej na podstawie objawu: „ból < podczas stania i oparcia stopy na podłodze”. Mogła bez dolegliwości stać ze stopą opartą na krześle albo leżeć. Val. jest jednym z czołowych leków grupy odpowiadającej stanom braku reaktywności. Jest odpowiednia dla: (1) Kobiet histerycznych, które piły zbyt dużo herbaty rumiankowej. (2) Osób nerwowych, drażliwych i histerycznych, u których przeważają zdolności intelektualne i które cierpią na histerię oraz nerwobóle. Odpowiada „dolegliwościom nerwowym występującym u osób o pobudliwym temperamencie; w hipochondrii uspokaja nerwowość, łagodzi pobudzenie krążenia, usuwa czuwanie, sprzyja zasypianiu oraz wywołuje uczucie spokoju i komfortu; usuwa smutek; działa w globus, we wszystkich kaszlach astmatycznych i histerycznych, nerwowym kołataniu serca, obfitym wydalaniu przejrzystego moczu” (cytowane przez Heringa). „Czerwone części bledną” to kolejne wskazanie Heringa. Do odczuć należą: Jakby unosił się w powietrzu. Jakby oczy miały zostać przebite od wewnątrz na zewnątrz. Jakby dym znajdował się w oczach. Jakby nić zwisała w gardle. Jakby coś torowało sobie drogę przez dołek żołądka. Jakby coś ciepłego wznosiło się z żołądka. Jakby coś było wypychane w dolnej części klatki piersiowej. Ból w lędźwiach jak od przeziębienia lub nadmiernego dźwigania. Jakby nadwyrężył lewą okolicę lędźwiową. Jakby wstrząs elektryczny przebiegał przez kość ramienną. Jakby udo miało się złamać. Jakby nadwyrężył prawy staw skokowy. Jakby stłuczono kostkę boczną prawej stopy. Lekkość w nodze. Kończyny jak z ołowiu. Objawy są: < Od dotyku (pęcherze na policzku i wardze). Rozcieranie > kurcz łydki. Ucisk ręką albo nakrycie kapeluszem = lodowate zimno na szczycie głowy. Wczesne odleżyny w durze brzusznym. Najlżejszy uraz = skurcze. Spoczynek; siedzenie; stanie <. Ruch >. Poruszanie oczami < ból głowy. Odchylanie głowy do tyłu < ból potylicy. Prostowanie kończyny < rwę kulszową. < W południe. < Przed północą (nie może zasnąć przed północą). Obfity pot w nocy. < Na świeżym powietrzu; w przeciągu. > Po śnie. < Na czczo. > Po posiłku.

Zależności

Odtrutki: Bell., Camph., Cin., Coff., Puls. Jest odtrutką dla: Merc., skutków nadużywania herbaty rumiankowej. Porównać: Histeria, Mosch. (Mosch. ma więcej stanów nieprzytomności), Ign., Asaf. Naprzemienne stany psychiczne, Croc. Niedostateczna reaktywność, Ambra., Pso. (rozpacz z powodu braku nadziei na wyzdrowienie), Chi., Lauro. (schorzenia klatki piersiowej), Caps., Op., Carb. v. Okresowe nerwobóle, Ars. (Val. u pacjentów histerycznych). Ból = omdlenie, Cham., Hep., Ver. Reumatyzm > od ruchu, Rhus. Bóle pojawiają się i ustępują nagle, Bell., Lyc. Niemowlę wymiotuje zsiadłym mlekiem, Æth. Nadwrażliwość, Nux. Niechęć do ciemności, Stram., Stro., Am. m., Ars., Bar. c., Berb., Calc., Carb. a., Carb. v., Caus., Lyc., Pho., Pul., Rhus. Jakby we śnie, Ambr., Anac., Calc., Can. i., Con., Cup., Med., Rhe., Ver., Ziz. Lewitacja, Nux m., Sti. p., Ph. ac.

Przyczyny

Urazy (najlżejszy uraz = skurcze. Odleżyny tworzą się wcześnie w durze brzusznym).

1. Umysł

Skrajne majaczenie; próbuje wydostać się przez okno, grozi i dziko wykrzykuje. Lękowe, hipochondryczne odczucie, jakby wszystko wokół było opustoszałe, nieprzyjemne lub obce (bardzo zmienne usposobienie). Radosne pobudzenie z drżeniem; łagodne majaczenie. Przyćmienie intelektu. Lęk, zwłaszcza wieczorem i w ciemności. Rozpacz. Najbardziej przeciwstawne objawy usposobienia występują naprzemiennie. Skrajna niestałość myśli. Ogólne złudzenia i błędy umysłu. Omamy: zwłaszcza nocą; widzi postacie, zwierzęta, ludzi; sądzi, że jest kimś innym, i przesuwa się na skraj łóżka, aby zrobić miejsce. Wielki natłok następujących po sobie myśli. Czuł się jak człowiek śniący. Histeria z nadmierną pobudliwością nerwową.

2. Głowa

Zamęt w głowie jak po odurzeniu. Odurzenie i zawroty głowy z niezdolnością do myślenia. Wirowanie w głowie przy pochylaniu się do przodu. Ból głowy pojawiający się nagle albo napadowymi szarpnięciami. Pełność jak od uderzenia krwi do głowy. Uciskowy ból głowy albo uciskające, przeszywające kłucia, zwłaszcza w czole, ku oczodołom, często występujące naprzemiennie z zamętem i zawrotami głowy. Ból głowy; < wieczorem, w spoczynku i na świeżym powietrzu; > od ruchu w pokoju i zmiany położenia; ucisk nad oczodołami zmienia się naprzemiennie z uciskającego w kłujący; kłucie jest przeszywające i rwące, jakby miało przebić oczy od wewnątrz na zewnątrz. Ból głowy godzinę po obiedzie; ucisk nad oczami, jakby miały zostać wypchnięte, < przy poruszaniu nimi. Ból ciągnący po jednej stronie głowy wskutek podmuchu powietrza. Ból głowy w słońcu. Oszałamiający skurcz w głowie, jak po gwałtownym uderzeniu w szczyt głowy. Uczucie lodowatego zimna w górnej części głowy od ucisku kapelusza. Ucisk i ciągnięcie w boczną część potylicy. Przeszywające ciągnięcie z uciskiem od karku do potylicy przy odchylaniu głowy do tyłu. Pot na włosach nad czołem i na czole około południa.

3. Oczy

Oczy przygasłe jak po nocnej hulance, zwłaszcza po posiłku. Ucisk, uczucie pieczenia i szczypanie w oczach jak od dymu: rano po wstaniu. Rwanie w prawej gałce ocznej; rano widzenie zamglone i ból jak po niedostatecznym śnie. Widzi odległe przedmioty wyraźniej niż zwykle. Oczy lśnią. Zaczerwienienie, obrzęk i ból jak od otarcia na brzegach powiek. Obrzęk i bolesna wrażliwość powiek. Krótkowzroczność. Jasność i światło przed oczami w ciemności, tak że przedmioty stają się niemal rozpoznawalne; wraz z tym wrażenie, jakby czuł bliskość przedmiotów nawet wtedy, gdy na nie nie patrzy; gdy spogląda, stwierdza, że rzeczywiście tam są (godz. 22). Iskry przed oczami.

4. Uszy

Ból ucha z kurczowymi ciągnięciami. Szarpnięcia w uszach. Brzęczenie i dzwonienie w uszach. Złudzenia słuchowe; wydawało mu się, że słyszy bicie dzwonu.

5. Nos

Gwałtowne kichanie.

6. Twarz

Ból twarzy z kurczowymi drganiami i ciągnięciem w wyrostku jarzmowym. Zaczerwienienie i gorąco policzków na świeżym powietrzu; kwadrans później pot występuje na całym ciele, zwłaszcza na twarzy. Drgania mięśni twarzy. Przeszycie jak prądem elektrycznym w prawej gałęzi żuchwy.

7. Zęby

Ból zębów z bólem przeszywającym.

8. Jama ustna

Białe pęcherze na języku i górnej wardze, bolesne przy dotyku.

10. Łaknienie

Smak w ustach (i zapach odczuwany przed nosem) jak cuchnący łój (wcześnie rano po przebudzeniu). Gorzki smak na czubku języka przy przesuwaniu nim po wargach po posiłku. Mdły i śluzowaty smak w ustach rano po przebudzeniu. Wilczy głód z nudnościami.

11. Żołądek

Odbijanie o smaku zgniłych jaj rano po przebudzeniu. Częste odbijania puste albo zjełczałe i palące. Żarłoczny głód z nudnościami. Nudności i wrażenie, jakby nić biegła od przełyku do brzucha (zaczyna się przy pępku i stopniowo wznosi do gardzieli), z obfitym gromadzeniem się śliny. Nudności z omdleniem, białymi wargami i zimnym ciałem. Skłonność do wymiotów. Wymioty żółcią i śluzem z gwałtownymi dreszczami i drżeniem. Wymioty nocne. Osłabienie żołądka i trawienia. Ucisk w dołku podsercowym, pojawiający się i ustępujący nagle, z bulgotaniem w brzuchu.

12. Brzuch

Bóle okolicy wątroby i nadbrzusza przy dotyku. Bolesne wstrząsy w prawym podżebrzu. Brzuch wzdęty i twardy. Silne uczucie rozpierania w brzuchu, jakby miał pęknąć. Skłonność do wciągania brzucha. Kurcze brzucha, zwykle wieczorem, w łóżku albo po obiedzie, nieprzynoszące > w żadnym położeniu. Kolka hemoroidalna; wskutek robaków. Kurczowe ściskanie i bolesne szczypanie w brzuchu przy jego wciąganiu. Bóle po lewej stronie brzucha wieczorem, jak od podskórnego owrzodzenia. Ciągnięcie, ucisk i bóle jak od stłuczenia w podbrzuszu, pachwinach i mięśniach brzucha, jak po przeziębieniu lub nadwyrężeniu. Bóle drążące w brzuchu.

13. Stolec i odbyt

Luźne wypróżnienia. Zielonkawy, papkowaty kał zmieszany z krwią. Bolesne wiercenie w odbytnicy. Bulgoczący ucisk nad odbytem w okolicy kości guzicznej. Wypływ krwi z odbytu. Wydalanie glist z odbytnicy.

14. Narządy moczowe

Obfite i częste oddawanie moczu. Mocz zawiera biały, czerwony albo mętny osad. Podczas oddawania moczu silne parcie i wypadanie odbytnicy.

15. Męskie narządy płciowe

Mrowienie i ciągnięcie w prąciu, jakby zdrętwiało; poprzedniego dnia częste wzwody, wcześnie rano. Napinające bulgotanie w prawym jądrze podczas siedzenia.

16. Żeńskie narządy płciowe

Miesiączka opóźniona i skąpa. Neurastenia narządów płciowych u kobiet. Dziecko wymiotuje natychmiast po nakarmieniu piersią, gdy matka się rozgniewała. Dziecko wymiotuje zsiadłym mlekiem w dużych grudkach; takie same grudki występują w stolcu.

17. Narządy oddechowe

Dławienie w dołku szyjnym podczas zasypiania; budzi się, jakby się dusiła. Wdechy stają się coraz płytsze i szybsze, aż ustają; następnie napadami, z łkającym wysiłkiem, chwyta oddech. Wrażenie, jakby coś ciepłego wznosiło się z żołądka i zatrzymywało oddech, z łaskotaniem głęboko w gardle i kaszlem.

18. Klatka piersiowa

Utrudnione oddychanie i lęk w klatce piersiowej. Przytłumione oddychanie z uciskiem dolnej części klatki piersiowej. Częste szarpnięcia i kłucia w klatce piersiowej (z wrażeniem, jakby coś było wypychane), niekiedy po lewej stronie (w okolicy serca) podczas nabierania oddechu. Nagłe kłucia w klatce piersiowej i wątrobie, biegnące od wewnątrz na zewnątrz. Wysypka z drobnych, twardych guzków na klatce piersiowej.

20. Grzbiet

Bóle ciągnące w lędźwiach i grzbiecie. Ból okolicy lędźwiowej jak od przeziębienia lub nadwyrężenia. Przeszywające bóle w lewej okolicy lędźwiowej nad biodrem, gorsze przy staniu, a zwłaszcza przy siedzeniu, niż podczas chodzenia. Bóle reumatyczne łopatek.

21. Kończyny

Bolesne ciągnięcie w kończynach górnych i dolnych podczas spokojnego siedzenia, > od chodzenia.

22. Kończyny górne

Kurczowe ciągnięcia i szarpnięcia albo rwanie w ramionach. Kurczowe ciągnięcie w okolicy mięśnia dwugłowego prawego ramienia, z góry ku dołowi, podczas pisania. Kurczowe, przeszywające rwanie jak od wstrząsu elektrycznego, wielokrotnie przebiegające przez kość ramienną, niezwykle bolesne. Ból porażenny w stawach barkowym i łokciowym pod koniec spaceru. Wysypka z drobnych, twardych guzków na ramionach. Drżenie rąk podczas pisania. Bolesne wstrząsy przebiegające w poprzek ręki.

23. Kończyny dolne

Ból palący w biodrach wieczorem w łóżku. Kurczowe rwanie po zewnętrznej stronie uda, rozciągające się do biodra. Ból biodra i uda nie do zniesienia podczas stania, jakby udo miało się złamać. Kurczowe ciągnięcie i szarpnięcia w udach. Wielkie uczucie ciężkości i znużenia w nogach, szczególnie w łydkach. Szczypiący ból po zewnętrznej stronie łydki podczas siedzenia. Tętniące rwanie w prawej łydce podczas siedzenia po południu. Ból jak przy złamaniu w udach i piszczelach. Ból porażenny w kolanach pod koniec spaceru. Gwałtowne kłucie w kolanie. Ból napinający w łydkach, zwłaszcza przy zakładaniu nogi na nogę. Ciągnięcie i uczucie osłabienia wzdłuż tendo Achillis ku pięcie, jakby okolica ta utraciła całą siłę, podczas siedzenia; ustępuje po powstaniu z siedzenia. Stały ból pięt. Podczas siedzenia pięty, zwłaszcza prawa, są bolesne. Ciągnięcie w stawach stóp przy siadaniu. Nagły ból jak od stłuczenia w kostce bocznej prawej stopy, < podczas stania, > podczas chodzenia. Ból jak od wykręcenia w stawach stóp i stawach skokowych. Przemijający ból prawego stawu skokowego, < podczas stania, lecz zdaje się ustępować przy chodzeniu. Przykurcz kończyn dolnych. Bóle i przeszywające kłucia w piętach, zwłaszcza w pozycji siedzącej. Bóle rwące w podeszwach stóp i palcach.

24. Objawy ogólne

[Ten lek w wielu swoich pogorszeniach itd. przypomina Puls., lecz odpowiada innemu temperamentowi — pacjenci wpadają w szał, miotają się i przeklinają; doznają < ku wieczorowi wskutek pozostawania w bezruchu; wielka bezsenność we wczesnej części nocy — wszystko jak u Puls., lecz rozstrzyga usposobienie. Dolegliwości ogólnie dotyczące oczodołu; brzegów powiek; łydek. Tłusty smak; osad w moczu; stan histeryczny; bóle przeszywające od wewnątrz na zewnątrz. < Przy pochylaniu się; po ruchu i następującym po nim spoczynku; podczas spoczynku; przy staniu. > Od ruchu, od chodzenia. H. N. G.]. Reumatyczne rwanie w kończynach, zwykle jednak nie w stawach, głównie podczas spoczynku po wysiłku i najczęściej > od ruchu; albo podczas spaceru ustępuje miejsca innym odczuciom w innych częściach ciała. Bóle szarpiące i wstrząsające, pojawiające się (w wielu miejscach) nagle i napadami. Bóle występujące po długim pozostawaniu w spoczynku w dowolnym położeniu, > po jego zmianie. Ciągnięcie i szarpnięcia w kończynach, jakby w kościach. Ból jak od porażenia w kończynach pod koniec spaceru. Objawy okresowe, powracające po dwóch lub trzech miesiącach. Napady padaczkowe. Porażenne odrętwienie kończyn. Większość objawów występuje wieczorem i po obiedzie. Nadwrażliwość wszystkich zmysłów. Ogólne chorobliwe pobudzenie i drażliwość, ze znużeniem kończyn, wielką wesołością i pozorną żywotnością. Bolesne znużenie, zwłaszcza kończyn dolnych, po wstaniu rano.

25. Skóra

Wysypka z drobnych guzków, początkowo czerwonych i zlewających się, następnie białych i twardych. Bolesne wykwity. Skóra nadmiernie sucha i ciepła.

26. Sen

Bezsenność. Niespokojny sen (mógł zasnąć dopiero nad ranem), z rzucaniem się w łóżku oraz lękowymi i splątanymi snami.

27. Gorączka

Uczucie zimna zwykle rozpoczyna się w szyi i zstępuje wzdłuż grzbietu. Uczucie lodowatego zimna. Gorączka ze stałym gorącem po krótkim napadzie dreszczy, z towarzyszącym zamętem w głowie i pragnieniem. Gorąco < wieczorem i podczas jedzenia. Tętno przyspieszone. Tętno nieregularne; zwykle szybkie i nieco napięte, niekiedy drobne i słabe. Częsty pot, zwłaszcza na twarzy i czole (często pojawiający się i ustępujący nagle). Obfity pot, zwłaszcza nocą i po wysiłku, z gwałtownym gorącem.