Belladonna

Atropa Belladonna. Wilcza jagoda. (Grecja, Włochy, Wielka Brytania.) N. O. Solanaceæ. Nalewka z całej rośliny na początku kwitnienia.

Zastosowanie kliniczne

Ropień / Trądzik / Ślepota / Udar mózgu / Osłabienie pęcherza moczowego / Czyraki / Choroby mózgu / Choroby gruczołów oskrzelowych / Karbunkuł / Kolka / Zaparcie / Drgawki / Kaszel / Krup / Delirium tremens / Depresja / Biegunka / Czerwonka / Choroby ucha / Dur brzuszny / Padaczka / Róża / Rumień / Pobudzenie / Choroby oka / Następstwa strachu / Obrzęki gruczołów / Wole / Dna / Hemoroidy / Ból głowy / Choroby serca / Wodogłowie / Wodowstręt / Przekrwienie / Grypa / Choroby nerek / Choroby płuc / Krosta złośliwa / Mania / Odra / Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych / Miesiączka / Choroby jamy ustnej / Świnka / Neuralgia / Choroby nosa / Ślepota zmierzchowa / Nimfomania / Porażenie / Zapalenie przymacicza / Zapalenie ochrzęstnej / Zapalenie omacicza / Zapalenie otrzewnej / Phlegmasia alba dolens / Zapalenie opłucnej / Porażenie nerwu błędnego / Zapalenie płuc / Zaburzenia ciąży / Mania połogowa / Reumatyzm / Roseola / Płonica / Nadwrażliwość / Zaburzenia snu / Zaburzenia węchu / Stranguria / Zaburzenia smaku / Parcie naglące / Choroby jąder / Pragnienie / Ból gardła / Choroby języka / Gruźlica / Owrzodzenia / Choroby macicy / Krowianka / Zawroty głowy / Krztusiec / Gorączka robacza

Charakterystyka

Belladonna działa przede wszystkim na mózg, a Teste bardzo trafnie wyjaśnia różnorodność jej działania na ludzi i zwierzęta, sugerując, że jego siła jest proporcjonalna do stopnia rozwoju mózgu. Na kozy i króliki nie działa trująco w ogóle. Na zwierzęta mięsożerne działa z umiarkowaną siłą. Na człowieka działa najsilniej. Jednak u osób z głębokim upośledzeniem umysłowym, jak wspomina Hufeland, jej działanie nie jest większe niż u niektórych zwierząt mięsożernych. Ogromna liczba objawów Bell. rozwija się w obrębie głowy i sensorium oraz bierze stamtąd początek. Zgodnie z tym bóle Bell. przebiegają w dół, tj. od głowy. (Silic. i Gels. mają ból biegnący w górę grzbietu). Aby właściwie zrozumieć działanie i zastosowanie tego wielkiego leku, należy pamiętać o kilku zasadniczych cechach charakteryzujących jego działanie we wszystkich częściach organizmu. Zanim jednak je omówię, krótko wspomnę o jego podobieństwie do płonicy. Przypadki zatrucia Belladonną często mylono z płonicą. Jej działaniu leczniczemu i profilaktycznemu podlega jednak wyłącznie postać o gładkiej wysypce, przedstawiająca gładką, równomiernie czerwoną powierzchnię. Podczas takiej epidemii każdy narażony na zakażenie może uzyskać niemal pewną odporność, przyjmując Belladonnę dwa lub trzy razy dziennie.

Wśród kilku cech Belladonny, o których należy pamiętać, są znaczna ogólna nadwrażliwość oraz nadwrażliwość poszczególnych zmysłów: na światło; na najmniejszy hałas; na ruch lub wstrząs, na przykład gdy ktoś dotknie łóżka. Jest to jedna z cech sprawiających, że Bell. jest tak odpowiednia w wodowstręcie. Jest to lek dla osób wyraźnie marznących; wrażliwych na zmianę ciepła w zimno, przeciąg, wilgotną pogodę, przeziębienie wskutek pozostawienia głowy bez nakrycia lub obcięcia włosów; poprawa następuje po ciepłym otuleniu w pomieszczeniu. Pod działaniem tego leku występuje godna uwagi szybkość doznań lub ruchów; oczy wykonują nagłe, szybkie ruchy. Bóle pojawiają się i ustępują nagle, niezależnie od tego, jak długo mogą trwać. Są bardzo różnorodne, lecz pulsowanie, pieczenie i przeszywanie są niezwykle charakterystyczne: „przeszywanie od jednej skroni do drugiej”.

Wielkie nasilenie i różnorodność bólów głowy sprawiły, że Bell. uznaje się za lek na ból głowy par excellence. Napływ krwi do głowy. Zawroty głowy, przeważnie w nocy przy obracaniu się w łóżku lub podczas wstawania rano, a także podczas chodzenia i przy każdej zmianie pozycji. Ból głowy z zaczerwienioną twarzą i błyszczącymi oczami, rozszerzonymi źrenicami. Uczucie w mózgu jak przy chlupotaniu wody. Tętniący, pulsujący ból głowy, z tętnieniem tętnic i gwałtownym kołataniem serca. Lek ten wyleczył bardzo silny ból głowy u nerwowego mężczyzny, występujący zawsze po narażeniu na dym tytoniowy. W sferze psychicznej występują mania; wściekłość; skłonność do gryzienia, drapania i rozdzierania przedmiotów. Fantastyczne omamy przy zamykaniu oczu. Otępienie i senność; chory jest na wpół śpiący, na wpół przytomny. Bardzo wyraźne są skurcze i drgania. Liczne zaburzenia widzenia. Gorąco, zaczerwienienie i pieczenie to trzy wielkie, charakterystyczne cechy Bell., stale ujawniające się w jej patogenezie. Twarz jest purpurowa, czerwona i gorąca albo żółta. Zaczerwienienie występuje na przemian z bladością. Jama ustna jest nadzwyczaj sucha, bez pragnienia. Kłucie w przełyku, < podczas połykania lub mówienia. Uczucie skurczu przełyku. Uczucie, jakby dłoń ściskała jelita. Stolec w bryłkach podobnych do kredy. Skurczowy zacisk odbytu; uporczywe zaparcie. Krwawiące hemoroidy; ból grzbietu, jakby miał się złamać. Krwawienie miesiączkowe jest gorące; jasne; albo ma nieprzyjemny zapach. Kaszel krótki, suchy, łaskoczący, podobny do kaszlu Rumex i Phos. Krztusiec; z płaczem lub bólami przed napadem; zaczerwienioną twarzą; krwawieniem z nosa i krwistym odkrztuszaniem; iskrami przed oczami; kłuciami w śledzionie; mimowolnym oddawaniem stolca i moczu. Porażenie płuc i serca (nerwu błędnego). Gwałtowne kołatanie serca. Kłucia w klatce piersiowej. Obrzęk piersi z jasnoczerwonymi smugami promieniście rozchodzącymi się od ogniska zapalenia. Reumatyzm < od ruchu. Pot tylko na zakrytych częściach ciała.

Uderzający obraz Bellad. obserwuje się niekiedy w przypadkach gorączki robaczej. Przypadek odnotowany przez Lutze (æt. 3, blade, wątłe dziecko) miał następujące objawy: budzi się albo przynajmniej siada nocą w łóżku, krzycząc, i nie można go uspokoić; moczy się nocą do łóżka; od czasu do czasu wydala robaki; policzki i koniuszki uszu jaskrawoszkarłatne, pozostałe części twarzy, zwłaszcza wokół ust, białe jak śnieg; oczy błyszczące, nieruchomo utkwione; źrenice rozszerzone. Skóra sucha i gorąca jak ogień. Gdy przemawiano do niego łagodnie, wpadało w gwałtowną wściekłość. Cina 200 przyniosła poprawę. Bell. cm. i m. wyleczyły trwale.

Bell. jest wielkim lekiem dziecięcym, nie mniej ważnym niż Cham. Dolegliwości pojawiają się nagle; gorąca, czerwona twarz, stan półprzytomności, co chwilę zrywanie się lub podskakiwanie przez sen, jakby miały rozpocząć się drgawki. Bardzo ogólną cechą Bell. jest < w pozycji leżącej. Dotyczy to bólu głowy i wszelkiego rodzaju stanów zapalnych. Niektóre charakterystyczne objawy to: „Tkliwość brzucha, < od najmniejszego wstrząsu”. „Parcie w dół, jakby zawartość brzucha miała wydostać się przez srom, < rano; często związane z bólem grzbietu, jakby miał się złamać”. Zrywanie się, drgania lub podskakiwanie przez sen. Jęczenie przez sen. „Senny, lecz nie może zasnąć”. Charakterystyczny wygląd skóry w obrazie Bell. to: „Jednolite, gładkie, lśniące, szkarłatne zaczerwienienie, tak gorące, że wywołuje uczucie pieczenia w dłoni osoby, która go dotyka”. „Pot tylko na zakrytych częściach ciała” jest również wyraźnym objawem Bell.

Odnotowano wiele przypadków zatrucia po zastosowaniu na skórę plastrów z Belladonną; występowały klasyczne objawy leku oraz niemałe zagrożenie życia. Jedna pacjentka ostrzegła lekarza, że nie toleruje plastra z Belladonną, lecz on, sądząc, że musiała zajść pomyłka i że plaster używany przez nią dawniej musiał zawierać kantarydę, polecił sporządzić plaster na własnych oczach i sam go nałożył. W czasie krótszym niż godzina pojawił się nieznośny ból, a po zdjęciu plastra stwierdzono pęcherze na powierzchni skóry.

Przypadek zatrucia opisany w Medical Press (9 września 1891) ukazuje głębokie i długotrwałe działanie leku. Troje dzieci w wieku 7, 5 i 3 1/2 roku zjadło pewną liczbę jagód. Po trzech dniach zbadał je lekarz. Stan najstarszego dziecka przedstawiał się następująco: źrenice maksymalnie rozszerzone i niewrażliwe na światło; tętno częste; oddech słaby i przyspieszony; skóra sucha, jaskrawoczerwona; temperatura obniżona; kończyny i twarz zimne; oddawanie moczu i stolca wstrzymane. Koordynacja była utracona; pacjent zataczał się jak pijany i zachowywał się jak szaleniec. Zapytany o imię, krzyczał najgłośniej, jak potrafił, przewracając się do tyłu z rękami uniesionymi w powietrze i nogami nieznacznie zgiętymi, jakby zamierzał usiąść na niskim stołku, po czym padał na podłogę. Gdy podnoszono go z ziemi i ponownie widział bliskich, zaczynał mówić bez ustanku, śmiać się i hałaśliwie śpiewać miejscowe melodie. Nagle całe jego zachowanie zmieniało się w pełen udręki stan depresyjny; patrzył tępo i dziko na wszystko wokół. Natychmiast zrywał się, pędził ku ścianie i usiłował wskakiwać na najwyższe przedmioty w pokoju z siłą dzikiego zwierzęcia, a opanowanie jego ruchów było trudne.

Najmłodsze z trojga dzieci leżało apatycznie, w stanie soporu, z zamkniętymi oczami, zimną skórą i bezwładnymi kończynami. Reakcja źrenic oraz odruchy ścięgniste i mięśniowe niemal zanikły, podczas gdy czucie ciepła i zimna pozostało zachowane. Gdy głośno krzyczano mu do ucha, powoli próbowało ze zdumieniem otworzyć oczy; kiedy nim potrząśnięto i postawiono je na nogach, zrobiło dwa lub trzy kroki do tyłu, podobnie jak starszy brat, po czym nieprzytomne upadło na podłogę. Środkowe dziecko leżało w głębokim śnie; twarz była sinicza; skóra kończyn i części tułowia sucha i zimna; oddech słaby, tętno ledwie wyczuwalne. Nawet najgłośniejsze wołanie ani potrząsanie nie mogło go obudzić; czucie i reakcje były zniesione. U najstarszego przeprowadzono płukanie żołądka, lecz nie uzyskano w ten sposób żadnych śladów jagód. Do odbytnicy wprowadzono długą rurkę i wykonywano naprzemienne płukanie gorącą i zimną wodą w celu pobudzenia perystaltyki. Zabieg był skuteczny. Oprócz dużej ilości przeżutych, czarnobrunatnych owoców ze skórkami i nasionami znaleziono rozdrobnione jagody: 28 u najstarszego dziecka, 39 u środkowego i 37 u najmłodszego. Najstarszemu wstrzyknięto pilokarpinę i morfinę, a pozostałej dwójce podskórnie kamforę. Nacierano skórę, stosowano ciepłe okłady oraz wlewy doodbytnicze z mleka, jaj i brandy.

O dzieciach niczego nie słyszano aż do „czerwca bieżącego roku” (1891), [daty zatrucia nie podano, lecz nastąpiło ono prawdopodobnie poprzedniej jesieni], kiedy ojciec przyprowadził je do lekarza. Wszystkie wyglądały blado i wątle; źrenice zwężały się powoli i wszystkie dzieci były wrażliwe na światło. Najstarsze było drażliwe i przygnębione. U pozostałej dwójki słuch i mowa niemal zanikły. Niemal całkowita głuchota w tych przypadkach jest godna uwagi w związku z wyleczeniem przez dr. Coopera bardzo przewlekłego przypadku głuchoty pojedynczymi dawkami po jednej kropli Bell. Ø.

Bell. jest przede wszystkim (choć bynajmniej nie wyłącznie) lekiem prawostronnym: wszystkie choroby wnętrza głowy — po stronie prawej; prawego oka; prawego ucha; prawej strony twarzy; prawych zębów; prawego podżebrza; prawej strony klatki piersiowej; prawej kończyny górnej; prawej kończyny dolnej; natomiast jamy ustnej i cieśni gardzieli — po stronie lewej. Odpowiada osobom pełnokrwistym, o czerwonej twarzy, oraz stanom z miejscowym przepełnieniem krwią, to znaczy stanom zapalnym z bólem, pulsowaniem i lśniącym zaczerwienieniem, jak w ostrym napadzie dny. Objawy są < po południu; o godz. 15; o godz. 23; po północy; w nocy, a wcale nie w dzień; rano. < od dotyku; przeciągu; zimnych okładów; obcinania włosów; patrzenia na lśniące przedmioty; picia; snu; leżenia; leżenia na zajętej stronie. > od odginania zajętej części ciała do tyłu lub do wewnątrz; opierania głowy o coś; stania; ciepła. Bell. odpowiada temperamentowi żółciowemu i limfatycznemu. Jasne włosy i jasna karnacja, niebieskie oczy. Rośnie na suchych glebach wapiennych i jest ostrym odpowiednikiem Calc. c.

Relacje

Bell. należy porównać z innymi przedstawicielami Solanaceæ: Caps., Dulc., Lycopers., Hyos., Stramonium oraz alkaloidami Atropia i Solania. Antidota: Na skutki dużych dawek — kwasy roślinne, napar z galasów lub zielona herbata, Coffea., Hyoscy; na skutki małych dawek — Camph., Coff., Hep., Hyo., Op., Puls., Sabad. (nadmierne ślinienie), Vinum. Neutralizuje działanie: Aco., Arum t., Atrop., Chi., Cup., Fer., Hyo., Jaborandi, Merc., Op., Plat., Plumb., zatrucia kiełbasą; olejku terpentynowego. Dobrze działa po: Ars., Cham., Hep., Lach., Merc., Phos., Nit. ac., Cup. Po nim dobrze działają: Chi., Cham., Con., Dulc., Hep., Hyo., Lach., Rhus, Seneg., Stram., Valer., Verat. Podobny do: Acon., Alcohol (wesołe szaleństwo); Ars. (bóle rakowe); Bry. (reumatyzm < od ruchu. W zapaleniu opłucnej i zapaleniu płuc różni się od Bry. tym, że występuje < podczas leżenia na chorej stronie, podczas gdy u Bry. jest odwrotnie); Calc. c., Cham., Cicut., Coff., Cup., Eupat. purp. (diureza i podrażnienie pęcherza, lecz Eupat. wykazuje większe przekrwienie i zapalenie pęcherza); Gels., Hep., Hyo., Lach., Lil. tig. (Lil. ma > od ruchu; Bell. < od ruchu), Merc., Nux v., Op., Puls., Rhus, Stram. (wściekłość), Tereb., Verat.; Arn. (krztusiec). Uzupełniający: Calc. c. Niezgodny: Ocet.

Przyczyny

Strzyżenie włosów. Zmoczenie głowy. Kiełbasy. Słońce. Wiatr, chodzenie na wietrze.

1. Umysł

Melancholia, ze smutkiem, nastrojem hipochondrycznym, przygnębieniem psychicznym i zniechęceniem. Wielkie pobudzenie, z ciągłym miotaniem się, niepokojem i dojmującym lękiem, głównie nocą i po południu, niekiedy z bólem głowy i zaczerwienieniem twarzy. Pragnienie śmierci i skłonność do samobójstwa. Lamenty, jęki, krzyki i łzy. Przekora ze łzami (u dzieci). Nieśmiałość, usposobienie lękliwe, nieufne i podejrzliwe; obawy i skłonność do ucieczki. Lęk przed zbliżającą się śmiercią. Pobudzenie psychiczne, z nadmierną wrażliwością na każde wrażenie, nieumiarkowaną wesołością i skłonnością do łatwego przestrachu. Lęk nerwowy, niepokój ruchowy, pragnienie ucieczki. Starcze zdziecinnienie, majaczenie i mania, z jękami, skłonnością do tańca, śmiechu, śpiewu i gwizdania; mania z jękami albo z mimowolnym śmiechem; nocne majaczenie; majaczenie z mamrotaniem; majaczenie, podczas którego widzi wilki, psy, pożary itd.; majaczenie napadowe, niekiedy z nieruchomym spojrzeniem. Osłupienie z przekrwieniem głowy; źrenice rozszerzone. Majaczenie. Wielka apatia i obojętność, pragnienie samotności, lęk przed towarzystwem i wszelkim hałasem. Niechęć do rozmowy. Niechęć do mówienia albo bardzo szybka mowa. Zły humor, usposobienie drażliwe i nadwrażliwe, ze skłonnością do gniewu i obrażania innych. Głupkowate zachowanie, z niedorzecznymi żartami, gestykulacją, czynami świadczącymi o obłędzie i bezczelnymi manierami. Furia i wściekłość, z pragnieniem uderzania, plucia, gryzienia i rozdzierania wszystkiego, niekiedy z warczeniem i szczekaniem jak pies. Przygnębienie oraz osłabienie umysłu i ciała. Lęk przed wszelkim wysiłkiem i ruchem. Utrata świadomości. Fantastyczne złudzenia (przy zamykaniu oczu). Otępienie tak głębokie, że chory przestaje rozpoznawać przyjaciół; złudzenia zmysłowe i przerażające wizje. Całkowita utrata rozumu, otępiałość, nieuwaga i roztargnienie, niezdolność myślenia oraz znaczne osłabienie pamięci. Pamięć: bystra; słaba; utracona.

2. Głowa

Zamęt w głowie, zamroczenie i pozorne odurzenie, głównie po jedzeniu lub piciu albo rano. Apopleksja. Napady zawrotów głowy, z zataczaniem się, uczuciem wirowania w głowie, otępieniem, oszołomieniem, nudnościami, drżeniem rąk i niepokojem; iskry przed oczami, głównie rano przy wstawaniu, podczas stania prosto lub schylania się. Zawroty głowy z dojmującym lękiem i upadkiem połączonym z utratą świadomości albo ze znużeniem i zmęczeniem przed napadem i po nim. Zawroty głowy z osłupieniem, zanikaniem wzroku i wielkim osłabieniem. Zawroty głowy z dojmującym lękiem i nieświadomym upadaniem na l. bok lub do tyłu, z migotaniem przed oczami, zwł. podczas schylania się i prostowania z pozycji pochylonej. Osłupienie i utrata świadomości, tak że chory rozpoznaje przyjaciół co najwyżej po głosie, niekiedy z rozszerzonymi źrenicami oraz półotwartymi ustami i oczami. Uczucie pełności, ciężkości i gwałtownego ucisku w głowie, głównie w czole, nad oczami i nosem albo po jednej stronie głowy, niekiedy z zawrotami głowy, osłupieniem i uczuciem, jakby czaszka miała pęknąć, albo ze złym humorem i jękami, podciąganiem powiek i pragnieniem położenia się. Uczucie rozdęcia i uciskowego rozpierania w mózgu. Bóle kłujące, ciągnące i przeszywające w głowie. Nagłe przeszywania głowy, jakby nożami. Gwałtowne tętnienie w głowie. Silne pulsowanie tętnic głowy. Uczucie wrzenia i przekrwienia krwi w głowie, głównie podczas schylania się. Przekrwienie głowy, z gorącem zewnętrznym i wewnętrznym; rozdęte i pulsujące tętnice, otępiające uczucie w czole, piekąca, czerwona twarz; < wieczorem, przy pochylaniu głowy do przodu, od najlżejszego hałasu i od ruchu. Otępiający, ogłuszający ból głowy, rozciągający się od karku do głowy, z gorącem i pulsowaniem w niej; < wieczorem i od ruchu; > po położeniu ręki na głowie i przy odginaniu głowy do tyłu. Uczucie zimna lub gorąca w głowie. Ból głowy wskutek przeziębienia głowy i po strzyżeniu włosów. Uczucie falowania w mózgu, jakby znajdowała się w nim woda. Podczas bólu uczucie, jakby czaszka była zbyt cienka. Uczucie tępego kołysania w mózgu i wstrząsów w głowie, głównie podczas szybkiego chodzenia lub wchodzenia pod górę. Codzienne bóle głowy od około godziny czwartej po południu do blisko trzeciej następnego ranka, < od ciepła łóżka i w pozycji leżącej. Bóle głowy na ogół nasilają się od ruchu, zwłaszcza ruchu oczu, od potrząsania, dotyku, przebywania na wolnym powietrzu i przeciągu; łagodnieją przy odchyleniu głowy do tyłu i jej podparciu. Kurczowy ból owłosionej skóry głowy. Obfite pocenie się owłosionej skóry głowy. Dolegliwości włosów: mogą się rozdwajać, wypadać albo stawać się twarde i suche itd. Obfity pot o ostrym zapachu, zwł. na zakrytych częściach ciała, podczas gdy ciało płonie. Potrząsanie głową lub odwracanie jej do tyłu. Wodogłowie, z wciskaniem głowy w poduszki ruchem wiercącym; uczucie, jakby woda poruszała się w głowie; < wieczorem i podczas leżenia; > od ucisku zewnętrznego i przy odginaniu głowy do tyłu. Wciskanie głowy w poduszkę ruchem wiercącym podczas snu. Świdrujący ból po pr. stronie głowy, przechodzący wieczorem w kłucia. Uciskowy ból głowy, jakby głowa miała pęknąć; źrenice zwężone, głos słaby. Obrzęk głowy i twarzy. Gładki, gorący obrzęk o charakterze róży, początkowo twarzy, następnie obejmujący całą głowę, z osłupieniem lub majaczeniem, gwałtownym bólem głowy oraz czerwonymi, płonącymi oczami.

3. Oczy

Gorąco i pieczenie oczu albo ucisk jak od piasku. Ból oczu i oczodołów, rozciągający się do głowy. Uczucie ciężkości powiek, które samoczynnie się zamykają. Drganie powiek. Wywinięcie powieki. Porażenie nerwu wzrokowego. Opadanie powiek, jakby wskutek porażenia. Bóle przeszywające w oczach i ich kątach, ze świądem. Oczy czerwone, błyszczące i konwulsyjnie poruszające się albo nieruchome, iskrzące i wytrzeszczone, bądź matowe i mętne. Przekrwienie oczu i zaczerwienienie żył. Spojrzenie nieruchome, wściekłe i błądzące. Spojrzenie dzikie, niestałe, błądzące. Skurcze i konwulsyjne ruchy oczu. Powieki szeroko otwarte. Zapalenie oczu, z nastrzyknięciem żył oraz zaczerwienieniem spojówki i twardówki. Gorąco w oczach. Rozciągnięcie twardówki. Zapalny obrzęk i ropienie otworu łzowego. Rozmiękczenie twardówki. Plamy i owrzodzenia rogówki. Guz rdzeniasty oka. Obrzęk i wywinięcie powiek. Żółtawe zabarwienie twardówki. Oczy jakby podbiegnięte krwią, z krwotokiem. Uczucie piekącej suchości oczu albo wypływ gryzących i (słonych) żrących łez. Źrenice nieruchome i na ogół rozszerzone, lecz niekiedy również zwężone. (Nocne) sklejanie powiek. Pragnienie światła albo światłowstręt, z konwulsyjnymi ruchami oczu, gdy pada na nie światło. Wykrzywienie, skurcze i drgawki oczu. Chwilowa ślepota. Niewyraźne i słabe widzenie albo zamroczenie i całkowita utrata wzroku. Ślepota nocna (ślepota księżycowa). Starczowzroczność. Mgła, płomienie i iskry przed oczami. Rozproszenie światła świec, które wydają się otoczone barwną obwódką. Białe gwiazdy i srebrzyste chmury przed oczami, zwł. podczas patrzenia na sufit pomieszczenia. Przedmioty wydają się podwójne, odwrócone albo czerwone. Drżenie i iskrzenie liter podczas czytania.

4. Uszy

Ból przewiercający, pobolewanie, ból kłujący, szczypanie, ściskanie i ból przeszywający w uszach. Zapalenie ucha zewnętrznego i wewnętrznego (pr.), z wypływem ropy. Wydzielanie ropy z uszu. Kłucie w uszach i za nimi. Dzwonienie, szmery i brzęczenie w uszach. Buczenie i szum w uszach. Porażenie nerwów słuchowych. Wielka ostrość słuchu. Niedosłuch; niekiedy jakby uszy były zasłonięte błoną. Obrzęk ślinianek przyusznych, z bólami przeszywającymi i ciągnącymi, które niekiedy sięgają aż do gardła. Kłucia w śliniance przyusznej.

5. Nos

Ból nosa jak po stłuczeniu, zwł. przy dotyku, niekiedy z pieczeniem. Nocne przeszywania w nosie. Obrzęk, zaczerwienienie i pieczenie czubka nosa. Zapalny obrzęk i zaczerwienienie zewnętrznej i wewnętrznej części nosa. Krwawienie z nosa z zaczerwienieniem twarzy. Bolesne owrzodzenie nozdrza. Nos bardzo zimny. Krwawienie z nosa, głównie nocą i rano. Krwotok z nosa i ust. Wielka suchość nosa. Węch nadmiernie wyostrzony, zwł. na dym tytoniowy, albo osłabiony. Odór zgnilizny w nosie. Katar z obfitą wodnistą wydzieliną z jednego nozdrza, występujący naprzemiennie z zatkaniem nosa. Podczas kataru zapach śledzia w nosie.

6. Twarz

Bladość twarzy, niekiedy gwałtownie występująca naprzemiennie z zaczerwienieniem. Twarz zapadnięta, z niespokojnym wyrazem rysów i błądzącym spojrzeniem. Palące gorąco twarzy, niekiedy bez zaczerwienienia. Płomienne zaczerwienienie i obrzmiała twarz, jak po piciu wina. Ciemne, szkarłatne albo sinawe zaczerwienienie twarzy. Purpurowoczerwona, gorąca twarz albo żółte zabarwienie twarzy. Twardy obrzęk i sinawe zaczerwienienie twarzy, głównie (jednego) z policzków, niekiedy z pieczeniem, bólami przeszywającymi i przewiercającymi oraz pulsowaniem. Obrzęk twarzy o charakterze róży. Jednostronny obrzęk połowy twarzy. Szkarłatne lub ciemnoczerwone plamy na twarzy. Wysiew czerwonych krostek na skroniach, w kątach ust i na brodzie. Ropne i pokryte strupami krosty, głównie na policzkach i nosie. Zgrubienie skóry twarzy. Kurczowy ucisk oraz bóle kłujące i ciągnące w kościach policzkowych. Gwałtowny, tnący ból nerwowy twarzy, przebiegający wzdłuż nerwu podoczodołowego. Nerwoból twarzy z gwałtownymi bólami tnącymi. Pulsowanie mięśni i konwulsyjne ruchy twarzy, głównie ust, które zostają ściągnięte w stronę ucha. Kurczowe wykrzywienie ust (risus sardonicus). Obrzęk górnej wargi. Stwardnienie i obrzęk warg, z bólami przeszywającymi podczas ostrej pogody. Intensywne zaczerwienienie i suchość warg. Krosty, strupy i owrzodzenia; z czerwonym okrągłym brzegiem, na wargach i w kątach ust. Konwulsyjne zaciskanie szczęk, uniemożliwiające otwarcie ust. Uczucie, jakby żuchwa była bardzo silnie cofnięta. Bóle kłujące szczęk; przeszywanie i napięcie w stawach skroniowo-żuchwowych. Usta półotwarte albo kurczowo zamknięte wskutek szczękościsku; odczucia pod żuchwą; dolegliwości stawów skroniowo-żuchwowych (niekiedy podczas żucia). Obrzęk gruczołów podżuchwowych i szyjnych, z nocnymi bólami (przeszywającymi).

7. Zęby

Gwałtowne zgrzytanie zębami. Ostre i ciągnące bóle albo następujące po sobie szarpnięcia w zębach, niekiedy z bólem uszu, głównie w nocy lub wieczorem, podczas pracy umysłowej albo po jedzeniu. Ból zęba < wskutek wystawienia na działanie powietrza, dotyku oraz podczas żucia. Ból zęba z zapalnym obrzmieniem policzka. Przeszywanie w zębach próchniczych oraz wypływ krwi przy ich ssaniu. Bolesne obrzmienie dziąseł z gorącem, świądem i pulsowaniem albo z bólem jak przy owrzodzeniu, gdy są dotykane. Krwawienie z dziąseł. Pęcherzyki na dziąsłach z bólem jak po oparzeniu.

8. Jama ustna

Uczucie wielkiej suchości albo rzeczywista, skrajna suchość oraz uczucie dławienia w jamie ustnej. Suchość w jamie ustnej bez pragnienia. Piana na ustach, niekiedy czerwonawa albo o zapachu zgniłych jaj. Gromadzenie się i wypływ lepkiej, gęstej, białawej śliny. Wielkie nagromadzenie lepkiego, białawego śluzu w jamie ustnej i gardle. Nieprzyjemny zapach z ust, głównie rano. Zapalne obrzmienie i zaczerwienienie jamy ustnej oraz gardła. Gwałtowny krwotok z jamy ustnej. Otarcie błony śluzowej wewnętrznej powierzchni policzka; ujścia przewodów ślinowych są jakby owrzodziałe. Uczucie chłodu, bezwładu i drętwienia języka. Język czerwony, gorący, suchy i popękany albo obłożony białawym śluzem, żółtawy bądź brunatnawy; zaczerwienienie brzegów języka. Zapalne obrzmienie i zaczerwienienie brodawek języka. Ropowicze zapalenie języka. Bolesność języka, zwł. przy dotykaniu, z uczuciem, jakby był pokryty pęcherzykami. Uczucie ciężkości, drżenie i porażenna słabość języka, z utrudnioną, jąkającą się mową. Niemota. Głos słaby, świszczący i nosowy.

9. Gardło

Ból jak od otarcia, drapanie i ból przeszywający w gardle oraz migdałkach, głównie podczas przełykania, niekiedy promieniujący do uszu. Wielka suchość i palenie w gardle oraz na języku. Zapalenie i obrzmienie gardła, podniebienia miękkiego, języczka i migdałków; ropienie migdałków. Zapalenie gardła z uczuciem guzka, wywołującym odchrząkiwanie, oraz ciemnoczerwonym zabarwieniem i obrzmieniem podniebienia miękkiego i migdałków. Palenie i suchość w przełyku. Kłucie w przełyku i migdałkach; < podczas przełykania i mówienia. Migdałki zmienione zapalnie, obrzmiałe; szybko tworzą się na nich owrzodzenia. Bolesne i utrudnione przełykanie. Zupełna niemożność przełknięcia nawet najmniejszej ilości płynu, który często wydostaje się przez nozdrza. Stała potrzeba przełykania z uczuciem, że w przeciwnym razie nastąpi duszenie się. Uczucie ściągania, zaciskania i skurczowego zwężenia gardła. Uczucie, jakby w gardle znajdował się guz albo czop, którego nie można usunąć. Porażenna słabość narządów połykania.

10. Apetyt

Utrata smaku. Pokarm wydaje się bez smaku albo zbyt słony. Gnilny, mdły, śluzowaty albo gorzki smak w ustach. Chleb żytni ma kwaśny smak. Brak apetytu i wstręt do wszelkiego pokarmu, głównie mięsa, kwaśnych potraw, kawy, mleka i piwa. Palące, nadmierne, nieznośne pragnienie, często z lękiem przed wszelkim napojem; albo stałe pragnienie picia przy niemożności przełknięcia choćby jednej kropli płynu. Chory pije drżąc i w wielkim pośpiechu. Wielki i nieznośny głód. Po jedzeniu uczucie odurzenia, kolka, bóle żołądka, gorąco i pragnienie.

11. Żołądek

Częste odbijania, często gorzkie, gnilne albo kwaśne i palące. Zgaga. Utrudnione odbijania i bezskuteczne próby odbicia. Nudności i skłonność do wymiotów, głównie na początku jedzenia, na świeżym powietrzu albo po śniadaniu, niekiedy z palącym pragnieniem. Odruchy wymiotne i gwałtowne wymioty, głównie wieczorem lub w nocy; odruchy wymiotne z całkowitą niemożnością zwymiotowania; wymioty treścią pokarmową, śluzową lub żółciową, krwią albo kwaśną, surowiczą cieczą; wymioty z biegunką albo z zawrotami głowy, gorącem i potem. Skurczowa czkawka, niekiedy z potami i drgawkami. Ucisk, bóle kurczowe i ściągające oraz uczucie pełności i rozdęcia w żołądku i nadbrzuszu, głównie po jedzeniu albo podczas jedzenia. Bóle przeszywające, uderzenia, pulsowanie i palenie w żołądku oraz okolicy przedsercowej. Zapalenie żołądka i dwunastnicy.

12. Brzuch

Kolka z zaparciem, obfitym wydalaniem moczu, odbijaniami i nudnościami. Bardzo silny ból brzucha, niepozwalający ani na chwilę spoczynku. Bóle przeszywające po l. stronie brzucha podczas kaszlu, kichania i przy dotykaniu. Bóle i palenie w podżebrzach. Ucisk w brzuchu jak od kamienia, głównie w dolnej części brzucha i w pachwinie. Bolesny ucisk w dołku podsercowym i żołądku, zwł. po jedzeniu. Boleśnie rozdęty brzuch, bardzo wrażliwy na dotyk. Wzdęcie i napięcie brzucha, głównie w podżebrzach. Kolka z niepokojem poniżej pępka, jakby chwytano i ściskano paznokciami, < od ucisku zewnętrznego. Bóle kurczowe, ściągające i zaciskające oraz szczypanie w brzuchu, zwł. wokół pępka lub w podbrzuszu, z uczuciem, jakby któraś z tych okolic była ściskana albo chwytana paznokciami; bóle zmuszają do zgięcia tułowia i niekiedy towarzyszą im wymioty albo wzdęcie i wałowate uwypuklenie okrężnicy. Wiercenie w brzuchu. Bóle tnące i przeszywające w brzuchu, jak od noży. Gorąco i wielka udręka w brzuchu. Burczenie w brzuchu z częstym oddawaniem bezwonnych gazów. Bolesność całego brzucha, jakby wszystko wewnątrz było otarte i pozbawione naskórka, oraz bolesna wrażliwość powłok brzusznych na dotyk. Bóle przeszywające w pachwinach. Świąd brzucha.

13. Stolec i odbyt

Zahamowane wypróżnienia i zaparcie, niekiedy ze wzdęciem brzucha, gorącem głowy i obfitymi potami. Twarde i skąpe wypróżnienia. Częste parcie na stolec z bolesnym parciem, lecz bez rezultatu. Częste, niewielkie wypróżnienia, często z bolesnym parciem. Częste, niewielkie biegunkowe stolce ze śluzem. Wypróżnienia białawe jak kreda albo zielonkawe; wypróżnienia wodniste lub śluzowate. Rzadkie, zielone stolce z częstą mikcją i poceniem się. Stolce czerwonkowe. Przed oddaniem stolca — pot. Podczas oddawania stolca — wzdryganie. Skurczowe zwężenie odbytnicy. Ból kłujący w odbytnicy. Luźne wypróżnienia z nudnościami i uporczywymi bólami żołądka. Mimowolne oddawanie stolca wskutek porażenia zwieracza odbytu. Krwawiące żylaki odbytu; ból grzbietu jakby łamiący. Błona śluzowa odbytu wydaje się obrzmiała, jakby została wypchnięta na zewnątrz. Prolapsus ani.

14. Narządy moczowe

Częste parcie na mocz. Zatrzymanie moczu. Utrudnione oddawanie moczu (a wówczas wydalenie zaledwie kilku kropli krwistego moczu). Ciągłe kapanie moczu. Podczas oddawania moczu wydostaje się kał. Częste oddawanie obfitego, bladego i wodnistego moczu, niekiedy z obfitym poceniem się, pragnieniem, zwiększonym apetytem, biegunką i zamgleniem widzenia. Nietrzymanie i mimowolne oddawanie moczu, nawet w nocy i podczas snu. Porażenie szyi pęcherza moczowego. Zwężenia cewki moczowej. Mocz mętny, żółty albo przejrzysty, barwy złota lub cytryny; bądź skąpy i brunatnoczerwony, barwy krwi albo jaskrawoczerwony. Czerwony albo białawy i gęsty osad w moczu. Uczucie poruszania się w pęcherzu, jakby znajdował się tam robak. Nocny ucisk w pęcherzu. Przeszywające, palące bóle w okolicy nerek.

15. Męskie narządy płciowe

Ostry i ciągnący ból powrózków nasiennych, głównie podczas oddawania moczu. Cofnięcie napletka. Miękki i bezbolesny guzek na żołędzi. Bóle przeszywające w podciągniętych ku górze jądrach. Zapalenie jąder; znaczne stwardnienie podciągniętych jąder. Polucje przy wiotkości prącia. Nocne pocenie się narządów płciowych. Wypływ płynu sterczowego. Osłabienie popędu płciowego z zupełną obojętnością na wszelkie pobudzenie zmysłowe.

16. Żeńskie narządy płciowe

Silne parcie ku narządom płciowym, jakby wszystko miało się wysunąć, głównie podczas chodzenia albo w pozycji kucznej. Bóle przeszywające w wewnętrznych narządach płciowych. Wielka suchość pochwy. Wypadanie i stwardnienie macicy. Miesiączka zbyt obfita i zbyt wczesna albo zbyt późna. Krew miesiączkowa zbyt blada. Przed miesiączką zmęczenie, kolka, utrata apetytu i zamglone widzenie. Podczas miesiączki nocny pot na klatce piersiowej ze ziewaniem i przemijającymi dreszczami, kolka albo trwoga w okolicy serca, palące pragnienie oraz ostre i kurczowe bóle grzbietu i ramion. Krwawienie trwające poza okresem miesiączki. Krwawienie między miesiączkami. Wydzielina miesiączkowa jaskrawoczerwona, odczuwana jako bardzo gorąca, niczym gorący lak. Krwotok maciczny jasnoczerwoną krwią z wydalaniem cuchnących skrzepów; z bardzo silnym bólem w okolicy krzyżowej i parciem ku dołowi. Krew miesiączkowa o jasnej barwie albo nieprzyjemnym zapachu. Upławy z kolką. Zmniejszone odchody połogowe. Skurczowe kurczenie się macicy. Bóle porodowe zbyt dotkliwe, skurczowe; zbyt słabe albo ustające. Bóle poporodowe. Przekrwienie i zapalenie macicy oraz warg sromowych. Kłucia w narządach płciowych. Gorączka połogowa, nimfomania. Wypływ mleka z piersi. Gruczoły sutkowe obrzmiałe, zmienione zapalnie albo stwardniałe.

17. Narządy oddechowe

Nieżyt z kaszlem i katarem; chrypka z lepkim śluzem w klatce piersiowej. Głos słaby, ochrypły i świszczący; głos o nosowym brzmieniu. Utrata głosu. Wielka bolesność krtani z niebezpieczeństwem uduszenia przy ucisku na przełyk, a także podczas kaszlu, mówienia i oddychania. Skurczowe zwężenie krtani. Krtań bardzo bolesna, z pełnymi lęku wzdrygnięciami przy jej dotykaniu. Zwężenie tchawicy. Krótki, suchy kaszel wskutek łaskotania w krtani, z bólem głowy, zaczerwienieniem i gorącem twarzy. Kaszel z kłuciami w klatce piersiowej, okolicy lędźwiowej, biodrze i macicy; ból mostka z uczuciem ucisku w klatce piersiowej; z rzężeniem zalegającego śluzu w klatce piersiowej. Suchy, skurczowy kaszel z odruchami wymiotnymi, zwł. po północy. Krztusiec z płaczem albo bólem żołądka przed napadem, z odkrztuszaniem krwi (bladej lub skrzepłej), przekrwieniem głowy, iskrami przed oczami, skurczami gardła, krwawieniem z nosa, kłuciami w śledzionie, mimowolnym oddawaniem stolca i moczu, utrudnionym oddychaniem, sztywnością kończyn, wstrząsaniem całego ciała oraz suchym gorącem całego ciała. Kaszel, jakby chory połknął pył albo jakby w krtani lub dołku podsercowym znajdowało się ciało obce, które wywołuje kaszel; głównie w nocy albo po południu, wieczorem w łóżku, a nawet podczas snu; kaszel jest przeważnie suchy i krótki, niekiedy konwulsyjny, męczący i wstrząsający albo głuchy i szczekający. Przed kaszlem — łzawienie albo bóle żołądka; podczas kaszlu — bóle przeszywające w brzuchu, odruchy wymiotne albo ból karku jak po stłuczeniu; po napadzie — kichanie. Najmniejszy ruch w łóżku w nocy ponownie wywołuje kaszel. Kaszel z rzężeniem w klatce piersiowej albo z nieżytem i bólami przeszywającymi w mostku, bądź z bólem głowy i zaczerwienieniem twarzy. Odkrztuszanie z kaszlem gęstego, ropopodobnego śluzu. Kaszel z krwiopluciem.

18. Klatka piersiowa

Oddychanie utrudnione, nierówne, przyspieszone, z jękami. Rzężenie i trzeszczenia w oskrzelach. Gwałtowne wydechy. Uczucie duszenia się przy przełykaniu albo przy dotykaniu i obracaniu szyi. Ucisk w klatce piersiowej, utrudnione oddychanie, duszność i skrócenie oddechu, niekiedy z niepokojem, głównie wieczorem w łóżku oraz po wypiciu (kawy). Ucisk w klatce piersiowej rano przy wstawaniu; chory nie może oddychać w pomieszczeniu, lepiej na świeżym powietrzu. Przekrwienie klatki piersiowej. Oddychanie nieregularne, raz płytkie i szybkie, innym razem powolne i głębokie. Oddech krótki, niespokojny i szybki. Rano po wstaniu brak tchu, ustępujący na świeżym powietrzu. Podczas chodzenia kurczowy ucisk w klatce piersiowej, z koniecznością zaczerpnięcia głębokiego oddechu. Ucisk na klatkę piersiową, z bólem łopatek i krótkim oddechem. Napięcie w klatce piersiowej. Przeszywające bóle w klatce piersiowej, niekiedy jak od noży, głównie podczas kaszlu i ziewania. Silny niepokój i uderzenia w klatce piersiowej. Bolesne pęcherze wypełnione płynem albo małe, ciemnoczerwone plamy na klatce piersiowej.

19. Serce

Gwałtowne bicie serca, odczuwane niekiedy w głowie. Kołatanie serca podczas wchodzenia pod górę. Drżenie serca, z dojmującym lękiem i bólem uciskowym. Gwałtowne kołatanie serca, odbijające się echem w głowie.

20. Szyja i plecy

Bolesny obrzęk i sztywność szyi oraz karku. Bolesny obrzęk węzłów chłonnych szyi i karku. Bóle kłujące pod pachami. Czerwone, ropne krosty na plecach i karku. Żyły szyjne obrzęknięte. Kwaśny pot wyłącznie na szyi. Ból jak przy zwichnięciu; bóle reumatyczne i ciągnące w plecach oraz między łopatkami. Czyrak na barku. Przeszywające bóle, jak od noży, w kościach kręgosłupa. Gryzienie w odcinku piersiowym kręgosłupa, z kaszlem. Bolesna sztywność i kurczowe bóle w okolicy krzyżowej oraz w plecach.

22. Kończyny górne

Ramiona zdrętwiałe i bolesne. Ciągnący ucisk z uczuciem odrętwienia oraz bóle kłujące w ramionach. Skłonność do wyciągania ramion. Ramiona ciężkie, jakby porażone. Odrętwienie i uczucie ciężkości ramion. Obrzęk i szkarłatne zaczerwienienie ramion oraz rąk. Ciągnący i uporczywy ból barku, szybko biegnący w dół ramion, od ich górnej do dolnej części, występujący szczególnie nocą, zmniejszający się pod wpływem ucisku zewnętrznego, a wywoływany ruchem. Bolesne zrywania, kurcze i drgawki ramion oraz rąk. Drżenie rąk. Ucisk z bólami kłującymi w kościach nadgarstka i śródręcza. Sztywność stawów ręki na tle zapalnym. Częste zwichnięcia stawów palców. Odciąganie kciuków ku tyłowi.

23. Kończyny dolne

Przeszywające i palące bóle w stawie biodrowym, nasilające się napadowo, bardziej nieznośne nocą i wzmagające się pod wpływem najlżejszego dotknięcia. Sztywność biodra po dłuższym siedzeniu, z trudnością przy wstawaniu. Ból biodra powodujący utykanie. Mimowolne utykanie. Chwiejny chód przy wstawaniu rano z łóżka; nogi odmawiają posłuszeństwa. Drżenie kolan. Bóle ciągnące w nogach, zwł. w kolanach. Uczucie ciężkości i porażenie nóg oraz stóp. Uginanie się kolan i stóp podczas chodzenia. Napięcie ścięgien dołu podkolanowego. Obrzęk stóp. Uczucie pełzania w stopach. Phlegmasia alba dolens.

24. Objawy ogólne

Przeszywające albo rozdzierające, uporczywe bóle kończyn. Bóle stawów i kości jak po stłuczeniu. Bóle reumatyczne (stawów), przeskakujące z miejsca na miejsce. Bóle nasilają się głównie nocą oraz po południu, około godziny trzeciej lub czwartej. Najlżejsze dotknięcie, a czasem także najmniejszy ruch, nasila dolegliwości. Niektóre objawy nasilają się albo pojawiają po śnie. Szarpnięcia kończyn, drgania mięśni i gwałtowne zrywania ścięgien. Pląsawica św. Wita. Wrażenie w mięśniach, jakby przebiegała po nich mysz. Kurcze, skurcze i ruchy konwulsyjne, z gwałtownym wykręcaniem kończyn; napady drgawek z krzykiem i utratą świadomości; drgawki padaczkowe z odciąganiem kciuków ku tyłowi. Nawroty skurczów pod wpływem najlżejszego dotknięcia albo blasku światła. Wodowstręt. Pieczenie w głębi ciała. Napady bezruchu i skurczowej sztywności ciała albo niektórych kończyn, niekiedy z utratą czucia, obrzmieniem żył, obrzękiem i zaczerwienieniem twarzy, pełnym i szybkim tętnem oraz obfitym potem. Skurcze pojedynczych kończyn albo całego ciała u dzieci podczas ząbkowania. Budowa pełnokrwista (plethora). Uogólniony obrzęk zajętych części. Zapalenie gruczołów; stwardnienie gruczołów; gruczoły bolesne, z kłuciem i obrzękiem; gorący obrzęk gruczołów. Niekiedy napady tężcowe, z głową odrzuconą do tyłu. Napady skurczowe z mimowolnym śmiechem. Przed napadami drgawek — mrowienie z uczuciem obrzęku i odrętwienia kończyn albo kolka i uporczywy ból brzucha promieniujący do głowy; po napadzie — ucisk w klatce piersiowej, jak od wielkiego ciężaru. Napady nawracają wskutek najlżejszego dotknięcia, jak również najmniejszego sprzeciwu. Silny niepokój w głowie i kończynach, głównie w rękach. Drżenie kończyn ze zmęczeniem i znużeniem. Uczucie ciężkości kończyn, ze znużeniem, wielką ospałością oraz lękiem przed wszelkim ruchem i wszelką pracą. Ubytek sił, osłabienie porażenne i porażenie kończyn. Porażenie i utrata czucia po jednej stronie ciała. Napady słabnięcia i omdlenia, z utratą wszelkiego czucia i ruchu, jak w śmierci. Wzburzenie krwi z przekrwieniem głowy i zmęczeniem dochodzącym aż do omdlenia. Przekrwienia (głowy, płuc). Apoplexia. Nadmierne pobudzenie i zbyt wielka wrażliwość wszystkich narządów. Skłonność do łatwego marznięcia, z wielką wrażliwością na zimne powietrze. Mrowienie w kończynach.

25. Skóra

Obrzęk z gorącem i szkarłatnym zaczerwienieniem całego ciała albo kilku jego części, głównie twarzy, szyi, klatki piersiowej, brzucha i rąk. Tnący ból skóry, jak gdyby została „pokrojona” ostrym nożem. Zapalenia różycowe z ropowicą, przechodzące niekiedy w zgorzel. Zgorzel i martwica różnych części ciała. Czerwone miejsca, zmienione zapalnie i szkarłatne plamy na różnych częściach ciała, niekiedy z małym, szybkim tętnem, utrudnionym oddychaniem, gwałtownym kaszlem, majaczeniem, żywością pamięci, skłonnością do pocierania nosa i rozszerzonymi źrenicami. Krwistoczerwone plamy na całym ciele, głównie na twarzy, szyi i klatce piersiowej. Wysypka przypominająca morbilli. Wykwity wybroczynowe ze świądem i zaczerwienieniem całego ciała. Wysypki prosówkowe. Pęcherzyki wydzielające dużą ilość płynu surowiczego, tak bolesne, że wymuszają krzyki i jęki. Krwawiąca bolesność w zgięciach stawów. Wysypka krostkowa o białawych brzegach, z czarnym strupem martwiczym i obrzękiem zajętej części. Czyraki (nawracające każdej wiosny). Czerwona, łuszcząca się wysypka na dolnej części ciała. Bolesne guzy i guzki skrofuliczne. Ból jak od otarcia, pieczenie i ciągnięcie we wrzodach, głównie przy dotknięciu, podczas ruchu i nocą. Skóra sucha, paląco gorąca. Pieczenie skóry, szczególnie gdy po jej dotknięciu dłoń nadal piecze, jak po dotknięciu gorącego pieca — objaw bardzo charakterystyczny. Czerwony, gorący i lśniący obrzęk zajętych części. Gładkie, równomierne, lśniące (nieodgraniczone) zaczerwienienie skóry, z obrzmieniem, suchością, gorącem, piekącym świądem i obrzękiem części ciała (zwł. twarzy, szyi, klatki piersiowej, brzucha i rąk). Wrzody wydzielają ropną i krwistą treść. Odmroziny. Bolesny obrzęk gruczołów (objętych stanem zapalnym, z kłuciem).

26. Sen

Stała senność, niekiedy z zamroczeniem i ziewaniem, głównie pod wieczór. Napady senności i letargu, z głębokim snem, bezruchem ciała, zrywaniem ścięgien, bladą i zimną twarzą, zimnymi rękami oraz małym, twardym i szybkim tętnem. Senność: osłupienie, letarg (z chrapaniem). Śpiączka przerywana chwilowymi przebudzeniami, z wściekłym spojrzeniem. Po napadzie śpiączki wielki głód, palące gorąco i suchość ust. Pulsowanie naczyń krwionośnych; przy próbie zaśnięcia chory może słyszeć pulsowanie naczyń tak głośno, że nie pozwala mu ono zasnąć. Sen śpiączkowy w nocy, z częstym budzeniem się i ruchami konwulsyjnymi. Sen z jękami i miotaniem się. Bezsenność nocna, niekiedy z pragnieniem snu i bezskutecznymi próbami zaśnięcia, przeważnie wskutek nadmiernego dojmującego lęku albo silnego pobudzenia. Podczas snu częste zrywania ze strachem, jęki, krzyki, zrywania kończyn, karfologia, nasilenie bólów, śpiewanie, mówienie, majaczenie i nieustanne sny. Koszmary nocne. Sny: pełne niepokoju, straszne, przerażające, żywe; sny o pożarach, złodziejach i mordercach; sny pełne rozmyślań. Przy zamykaniu oczu, aby zasnąć, przerażające wizje i szarpnięcia kończyn. Po przebudzeniu ból głowy i nasilenie dolegliwości.

27. Gorączka

Zimno całego ciała z bladością twarzy albo zimno kończyn z obrzmieniem i zaczerwienieniem twarzy. Dreszcze i miejscowe wstrząsy dreszczowe, głównie w plecach, dołku podsercowym albo jednej ręce, niekiedy z gorącem w innych częściach ciała, szczególnie w głowie, albo po nich następują dreszcze całego ciała. Zimne kończyny, z gorącą głową. Dreszczowość nieustępująca pod wpływem ciepła pieca. Ciągłe, suche, palące gorąco, z potem tylko na głowie. Wewnętrzne gorąco z niepokojem ruchowym; gorące czoło i zimne policzki. Suche gorąco i pragnienie oraz pot tylko na głowie i szyi (o kwaśnym zapachu). Dreszcze pojawiają się przeważnie wieczorem, niekiedy z nudnościami, uczuciem jak po stłuczeniu i ciągnięciem w plecach oraz kończynach, kłuciem w klatce piersiowej i mroczkami przed oczami. Napady gorączkowe, w których dreszcze przeplatają się z gorącem albo po dreszczach następuje gorąco, z nasileniem nocą lub wieczorem; przypominają gorączkę codzienną, podwójnie codzienną albo trzeciaczkę, z całkowitym brakiem pragnienia albo z palącym, nieugaszonym pragnieniem. Suche, palące gorąco, często z obrzmieniem żył, tętnieniem tętnic szyjnych, gorącem, zaczerwienieniem i obrzmieniem twarzy, palącym pragnieniem, pobudzeniem, gwałtownym majaczeniem oraz dreszczami nawet po nieznacznym odkryciu ciała. Tętno silne i szybkie albo pełne i wolne, albo małe i szybkie, albo twarde i nitkowate. Gdy tętno jest wolne, jest pełne. Tętno pełne; twarde; silne, skaczące, dwubitne. Pot podczas gorąca albo po nim; obfity pot nocą lub rano; pot wyłącznie na częściach przykrytych; wstępujący od stóp ku głowie; pot podczas snu; pot o zapachu spalenizny albo nadający prześcieradłom żółtą barwę.