Moschus

MOSCHUS.

Rząd przeżuwaczy dostarcza nam substancji zwanej piżmem, którą uzyskuje się z Moschus moschiferus, czyli piżmowca. Znajduje się ona w woreczku położonym tuż ku tyłowi od pępka i prawdopodobnie składa się z wydzieliny gruczołów napletkowych.

Drugi człon nazwy, „moschiferus”, stanowi konieczne uściślenie, ponieważ kilka gatunków piżmowców, takich jak tragulus Javanicus i meminna Indica, nie ma woreczka zawierającego piżmo.

Zapach tej substancji jest tak przenikliwy, że bardzo trudno usunąć go z pomieszczenia nawet po gruntownym czyszczeniu i dokonaniu przeróbek.

Moschus ma pewną wartość w chorobach nerwowych, a także w kilku ciężkich postaciach chorób. Po wstrzyknięciu do żył zwierząt wywoływał odurzenie narkotyczne ze skurczami mięśni, krwawymi stolcami, a w końcu śmierć. Wood uważa jego działanie na człowieka za słabe i niepewne, chociaż przyznaje mu wartość kliniczną, gdy układ nerwowy jest wyczerpany i towarzyszą temu niepokój itp. Ringer uważa, że z powodu przyprawiającego o mdłości zapachu środek ten źle nadaje się do lecznictwa. Bartholow, Flint, Hammond i Rosenthal nie stosują go w histerii. Autorzy niemieccy, na przykład Jolly, przyznają, że jego stosowanie w histerii przynosi przejściową korzyść. Podobnie jak niektórzy autorzy amerykańscy, z większym przekonaniem stosują go w zapaleniu płuc i spasmus glottidis. Trousseau, z właściwym sobie konserwatyzmem, odrzuca przesadne pochwały dawniejszych autorów, po czym na swój niepowtarzalny sposób określa właściwe zastosowanie tego środka w chorobach.

W naszej własnej szkole precyzyjny dobór leków przyczynił się do wyraźniejszego określenia właściwości piżma, a tym samym do ograniczenia zakresu jego działania do rozsądnych granic. Doświadczenia Joerga i Sunderlina, które Allen uznał za stosowne włączyć do Encyclopaedia, niektórzy uważają za sprzeczne. Nie są one jednak niezgodne z innymi próbami lekowymi przeprowadzonymi z użyciem potencji lub drogą inhalacji, mają więc wartość i zasługują na zachowanie.

Stosowany homeopatycznie Moschus jest użyteczny w różnych chorobach, w których przeważają objawy nerwowe. Wskutek tego choroba nie przebiega w zwykły sposób, lecz pozostaje niewyleczona albo rozwijają się poważne objawy wskazujące na wyczerpanie nerwowe. Bywa również wskazany w histerii i hipochondrii.

Moschus wywołuje zatem liczne objawy odnoszące się do układu nerwowego. Na szczególną uwagę zasługują następujące:

Pobudzenie jak po alkoholu; tętno pełne i częstsze; temperatura nieznacznie podwyższona; przekrwienie mózgu; chory majaczy, mówi szybko i bezładnie; kobieta wymyśla aż do zsinienia warg i zblednięcia twarzy, po czym traci świadomość; lęk; wzdryga się przy każdym hałasie; obawia się śmierci. Lęk z omdleniem; omdlenie z chłodem, bladą twarzą i zupełną utratą świadomości; histeria; majaczenie jak po alkoholu; bezsenność; drgania mięśni; ataksja; twarz przybiera wyraz zdziwienia; drgawki bardziej toniczne niż kloniczne.

Histeria, szczególnie podczas napadu, nawet z utratą świadomości. W jednej chwili płacze, a w następnej wybucha niepohamowanym śmiechem.

Objawy towarzyszące: kołatanie serca jak przy pełnym lęku oczekiwaniu. Nerwowa i ciągle czymś zajęta, lecz słaba; łatwo wypuszcza przedmioty z rąk. Drżące pobudzenie nerwowe. Napady omdlenia z bladą twarzą i chłodem. Senność w ciągu dnia. Uderzenie krwi do głowy z wytrzeszczonymi oczami. Zawrotna niestabilność, jakby coś szybko poruszało się w górę i w dół. Zawroty głowy. Bóle głowy oraz bóle pleców i kończyn, przejawiające się uczuciem napięcia, sztywności, ucisku i ciągnięcia. Mięśnie i skóra są mocno napięte (skurcz toniczny). Często skarży się na nudności; występują skurcze wokół pępka albo chwytanie przypominające szarpnięcie. Niepokój w nogach, gorszy podczas siedzenia. Ogromne wzdęcie bębnicze z omdleniem. Obfity wodnisty mocz. Spasmus glottidis. Miesiączka pojawia się zbyt wcześnie i jest zbyt obfita; poprzedzają ją uczucia napięcia i ciągnięcia, a także ciągnięcie i parcie w kierunku narządów płciowych. Popęd płciowy jest zwiększony, z miejscowym łaskotaniem.

Nagłe uczucie w górnej części krtani, jakby zamykała drogę oddechowi. Rodzaj skurczu w płucu, rozpoczynający się skłonnością do kaszlu, stopniowo narastający i doprowadzający chorego do zupełnej rozpaczy. Duszące ściśnięcie klatki piersiowej.

Najważniejsze objawy histeryczne piżma to: napady dochodzące nawet do omdlenia lub utraty świadomości; chłód powierzchni ciała; blada twarz; napady duszenia; wymyślanie aż do utraty świadomości.

Porównaj Castoreum, Nux moschata, Asafoetida, Ammoniac, Valerian, Ignatia, Magnesia muriatica.

Camphor stanowi antidotum dla wielu jego objawów, szczególnie gdy występują utrata świadomości i chłód.

Castoreum otrzymuje się z worków napletkowych bobra. Podobnie jak piżmo wywołuje pobudzenie nerwowe, drgania i zaburzenia miesiączki. Jest jednak lepiej dostosowane do objawów nerwowych poprzedzających w pełni rozwiniętą histerię. Odpowiada kobietom cierpiącym na drażliwe osłabienie, u których przeważają objawy brzuszne.

Charge na przykład stosuje je u kobiet, które podczas rekonwalescencji po wyniszczającej chorobie, takiej jak dur brzuszny, cierpią na dolegliwości skurczowe i drgania mięśni przy skrajnym wyczerpaniu. Brak reakcji nerwowej prowadzi zatem do nadmiernego przedłużania się rekonwalescencji, a Castoreum, wzmacniając nerwy, przyspiesza powrót do zdrowia.

Trousseau stosuje ten lek w kolkach nerwowych z bladością, zimnym potem i nagłą utratą sił, wywołanych emocjami, wychłodzeniem stóp itp. Stosuje go również w braku miesiączki z bolesnym wzdęciem bębniczym; wskutek parcia macicznego krew miesiączkowa wypływa jedynie kroplami. Teste zasadniczo się z nim zgadza.

Próby lekowe ujawniają ciąg objawów całkowicie zgodnych z tymi efektami klinicznymi. Kobieta jest nerwowa, pełna obaw i smutna, a podczas miesiączki staje się zmienna. Bóle rwące, łagodzone uciskiem lub pocieraniem. Rwący ucisk w różnych częściach ciała podczas miesiączki.

Brzuch rozdęty przez gazy; ciągnięcie w pachwinach i parcie na stolec podczas miesiączki. Ból tnący wokół pępka.

Stolce ze śluzu z domieszką krwi albo z białawej, wodnistej treści, z pieczeniem odbytu. Zielone, śluzowe stolce, które zdają się palić chorego. Tnąca kolka przed wypróżnieniem, łagodzona uciskiem lub zgięciem się wpół.

Pewien lekarz hiszpański potwierdził modalność Castoreum: łagodzenie bólu przez ucisk. Możemy zaś korzystać z doświadczenia autorów francuskich i hiszpańskich w leczeniu chorób nerwowych, gdyż swoistość narodowa daje im wiele sposobności leczenia takich przypadków.

Podobieństwo między piżmem a Castoreum dotyczy raczej rodzaju chorób, w których są wskazane, niż poszczególnych objawów. Trousseau zestawia je jednak w napadach nerwowych, gdy aura rozpoczyna się w trzewiach jamy brzusznej. Tylko piżmo wywołało jednak wyraźne napady histeryczne ze skurczami płuc i krtani oraz utratą świadomości.

Możemy też mimochodem zauważyć, że jedynie Castoreum leczyło wodniste albo zielone, śluzowe stolce u delikatnych, nerwowych dzieci, które słabną pod wpływem letniego upału lub podczas ząbkowania i nie odzyskują sił po zwykle stosowanych lekach.

Nux moschata wywiera bardzo osobliwy wpływ na umysł. Stan chorej waha się od oszołomienia, w którym otoczenie wydaje się obce, senne lub fantastyczne, po roztargnienie, senność, a w końcu głębokie odrętwienie z utratą zdolności ruchu i czucia. Stany psychiczne mogą się zmieniać naprzemiennie. W jednej chwili śmieje się, jakby wszystko miało w sobie coś komicznego. Żartuje nawet z poważnych spraw. Nagle jej nastrój zmienia się w smutek z płaczem i głośnym szlochaniem; albo wyraz twarzy staje się tępy, wszelkie myśli znikają i wygląda, jakby opanował ją sen. Występują również zaburzenia postrzegania; chwilową utratę świadomości uważa za trwającą długo. Jej ręce wydają się zbyt duże. Przedmioty stopniowo maleją, gdy uporczywie się im przygląda. Ten sam wpływ obejmuje czynności ciała: znaczne osłabienie i uczucie potłuczenia w okolicy krzyżowej oraz nogach; kolana jak po długiej podróży; skrajne osłabienie; skłonność do omdlenia; utrudnione oddychanie, napływ krwi ku sercu, skóra zimna i sucha. Tak wielkie zwiotczenie, że tętno i oddech są ledwie wyczuwalne. Głowa opada naprzód, a podbródek spoczywa na piersi. Głowa kołysze się, jakby była nieporęcznie wielka. Jelita są ogromnie rozdęte gazami, jak wskutek słabego trawienia. Nawet miękkie stolce oddawane są z trudem. To właśnie ta atonia psychiczna i cielesna doprowadziła do znakomitych wyleczeń za pomocą Nux moschata nie tylko osłabienia histerycznego, lecz także duru brzusznego i cholery niemowlęcej. Objawy histeryczno-skurczowe leku są ściśle przemieszane z objawami opisanymi powyżej: głowa szarpnięciem pochyla się naprzód; szczęki są zaciśnięte; serce jakby zostało pochwycone; nagły ucisk serca z uczuciem dławienia; skurcz toniczny, po którym następuje kloniczny; utrata świadomości lub omdlenie.

Objawy towarzyszące: znaczna suchość ust i gardła, na którą — zgodnie ze swą skłonnością do wyolbrzymiania — skarży się niezwykle usilnie. Najmniejsze pobudzenie emocjonalne ponownie wywołuje objawy, nasila rozdęcie brzucha itd. Skóra sucha i chłodna, bez skłonności do pocenia. Kołatanie serca; tętno i uderzenia serca zmienne.

Valeriana jest tak nadużywana jako środek przeciwskurczowy, że homeopaci są zbyt skłonni ją pomijać. Zajmuje jednak określone miejsce w leczeniu histerii i różni się od piżma, Asafoetida oraz wszystkich pozostałych „środków działających na nerwy”. Nie odpowiada tak bardzo histerycznym skurczom z utratą świadomości, jak omówione już leki, lecz raczej ogólnemu stanowi pobudzenia nerwowego i naczyniowego. Zarówno umysł, jak i ciało znajdują się w stanie rozdrażnienia. Chora jest ożywiona, radosna i mówi szybko, a jej myśli szybko gonią jedna za drugą. Czasami wyobraża sobie, że osaczają ją niebezpieczeństwa, albo otaczające przedmioty wydają się obce. Cierpi na ból i zawroty głowy oraz niepokój. Jej układ mięśniowy jest tak podrażniony, że nie może zachować spokoju; musi się poruszać. Ten sam stan wpływa na jej bóle. Próby lekowe wykazują bóle szarpiące, ciągnące, kurczowe, kłujące albo przeszywająco-rwące, zawsze gorsze podczas siedzenia, a lepsze podczas chodzenia. Krążenie również jest pobudzone; głowa wydaje się przepełniona aż do pęknięcia; stałe gorąco i niepokój; suche gorąco wieczorem podczas siedzenia, uderzenia gorąca. Przez całą noc jest całkowicie rozbudzona i niespokojna, a nad ranem zapada w sen pełen marzeń sennych. Trawienie jest zaburzone. Przed obiadem odczuwa smak jakby cuchnącego łoju, natomiast wcześnie rano po przebudzeniu smak jest mdły i śluzowaty. Nudności, jakby w gardle wisiała nitka, rozpoczynające się w okolicy pępka i stopniowo wznoszące się ku gardzieli. Wzdęty brzuch.

Z rzędu baldaszkowatych otrzymujemy dwie gumy, które wielokrotnie stosowano w chorobach nerwowych. Mowa o gumie amoniakowej, a zwłaszcza o Asafoetida.

Ta ostatnia działa najwyraźniej na zwoje brzuszne, a za ich pośrednictwem na cały układ nerwowy. Jej najbardziej charakterystyczne działania są następujące: odwrócenie ruchów perystaltycznych w jelitach i żołądku, szczególnie w górę aż do gardła; zjełczałe odbijania z obfitym wydzielaniem śliny i tłustym smakiem; głowa wydaje się otępiała i ściśnięta; pieczenie w żołądku i przełyku; ogromne wzdęcie żołądka; stolce papkowate, brunatne, cuchnące; skurczowe ściśnięcie klatki piersiowej, jakby płuca nie mogły się w pełni rozprężyć; ucisk dochodzący do rozdzierającej udręki; serce przekrwione i rozdęte, przy drobnym tętnie. Ciągnięcie i ściągnięcie tu i ówdzie; tętno drobne, ściągnięte, z dreszczami w okolicy lędźwiowej. Ucisk w różnych miejscach, zwykle od wewnątrz ku zewnątrz. Tnące dolegliwości podobne do bólów porodowych w okolicy macicy. Mocz brunatny, o ostrym zapachu. Później, w miarę słabnięcia chorego, występują złe samopoczucie, ziewanie, okresowe wzdryganie, zawroty głowy i zanikanie widzenia; zimny pot.

Klinicznie ustalono, że Asafoetida odpowiada osobom nerwowym, gdy ich stan jest bezpośrednim następstwem zahamowania zwykłych wydzielin lub wydalin, na przykład powierzchownego zagojenia sączących wrzodów, nagłego zatrzymania biegunki itd. Jest również wskazana po nadużywaniu rtęci, gdy chory jest nie tylko nerwowy, lecz występują także choroby kości i okostnej, takie jak próchnica kości. W okolicy owrzodzenia próchniczego występuje skrajna wrażliwość, a nocą silne bóle. Asafoetida pomaga niekiedy kobietom, gdy zwykłe odkrztuszanie zostaje zahamowane, po czym występują objawy histeryczne wraz z uciskiem w klatce piersiowej. Lek ten wykazuje tu rodzinne podobieństwo do Ammoniac, które często podawano w takim stanie płuc.

Piżmo i Asafoetida są podobne pod względem wywoływania globus hystericus, skurczu klatki piersiowej i kołatania serca. Pierwsze z nich najlepiej odpowiada w pełni rozwiniętemu skurczowi histerycznemu z omdleniem lub utratą świadomości. Druga powoduje bardziej cuchnące wydzieliny, a globus stanowi część rozległej odwróconej perystaltyki. Nie odnotowuje się omdlenia (z wyjątkiem jednego przypadku, w którym wywołało je nasilenie bólu). Wyraźne jest również wzdęcie bębnicze.

Magnesia muriatica przypomina poprzedni lek, a także piżmo. Podobnie jak inne preparaty Magnesia wpływa na żołądek, jelita i układ nerwowy. Carbonate i Phosphate są zatem wskazane w neuralgii, szczególnie w przypadkach podatnych na powtarzające się napady z powodu osłabienia nerwowego. Muriate okazał się jednak szczególnie użyteczny w histerii. Obserwujemy wyraźne objawy brzuszne: nudności z gromadzeniem się wody w ustach; powiększoną wątrobę; duży, wiotki i żółty język; chora musi śpieszyć się do wypróżnienia, a stolec jest kruchy, jakby spalony; jak gdyby dla ukazania połączenia objawów brzusznych i nerwowych występują burczenie w brzuchu z ciągnięciem, ściskaniem i cięciem; napięcie, a następnie ból, jakby jelita pocięto na kawałki; unoszenie się ku gardłu niczym kula, niemal odbierające oddech; poprawa po odbijaniu.

Gazy gromadzą się zatem w żołądku i brzuchu, wywołując za pośrednictwem podrażnionych nerwów odruchowe objawy skurczowe.

Potwierdza to jeszcze wyraźniej następujący obraz: napad omdlewania podczas obiadu, lęk z nudnościami i bladą twarzą, drżenie ciała, poprawa po odbijaniu. Albo też nagłe uczucie ciężkości na klatce piersiowej podczas obiadu, nudności, woda w ustach; gorąco wznosi się ku twarzy; wydaje się, że odbijanie albo wymioty przyniosłyby ulgę.

Obserwowano złudzenia wyobraźni. Bardzo ważny jest ból głowy: ściskający i gwałtowny w obu skroniach; chora czuje, jakby miały wystąpić zawroty głowy i utrata świadomości; ból ustępuje po uciskaniu głowy obiema rękami. Ból głowy łagodzony otuleniem głowy.

Krew miesiączkowa jest czarna, skrzepnięta; podczas chodzenia występują bóle pleców, a podczas siedzenia bóle ud. Skurcze macicy z napięciem w pachwinach (zdaniem Hale’a — w więzadłach szerokich); ból tnący w podbrzuszu; kłucia w pachwinie; uczucie ucisku w podbrzuszu podczas miesiączki. Skurcze brzucha z uciskiem na odbytnicę i narządy płciowe.

Kołatanie serca nie jest takie jak w przypadku piżma — „jak przy pełnym lęku oczekiwaniu” — mimo to nie ma charakteru organicznego, pojawia się bowiem podczas siedzenia i przy wstawaniu z miejsca, a ustępuje przy poruszaniu się. Potwierdzono to kilkakrotnie.

Krótko, tytułem podsumowania: Moschus — pobudzenie, wymyślanie, omdlenia; chłód; skurcz głośni i płuc.

Castoreum — wyczerpanie, bóle łagodzone uciskiem; kolka miesiączkowa z bladością i zimnym potem.

Nux moschata — zaburzenia postrzegania, senność; omdlenia; ogromne wzdęcie bębnicze; ucisk od serca ku gardłu; skóra sucha, chłodna.

Valeriana — podrażnione nerwy, niemożność pozostania w spokoju; bóle rwące i skurcze, poprawa podczas ruchu; smak łoju albo smak śluzowaty.

Asafcetida — odwrócona perystaltyka, zjełczałe odbijania, cuchnące gazy; ściśnięcie klatki piersiowej; zahamane wydzieliny.

Magnesia muriatica — omdlenia przy obiedzie, poprawa po odbijaniu; głowa lepiej od ucisku i otulenia; kołatanie serca lepiej podczas poruszania się; stolce kruszą się.

Moschus był stosowany przez lekarzy alopatycznych, gdy w przebiegu zapalenia płuc występuje majaczenie o podłożu czysto nerwowym. Mózg jest gwałtownie pobudzony, a chory mówi niedorzeczności z szaleńczą żywością. (Trousseau.)

Właśnie w takich przypadkach potrzebujemy leków, które uspokoją drażliwe, osłabione nerwy i pozwolą chorobie postępować zwykłym torem.

W chorobach, których przebieg komplikuje brak reakcji wynikający z drażliwego osłabienia, korzystne mogą okazać się następujące leki: Musk, Ambra grisea, Asafoetida, Valeriana, Castoreum, Coffea, Scutellaria, Cypripedium, Coca, Zinc ox., China, Camphor, Agaricus, Tarentula,