Chininum Sulphuricum

Siarczan chininy. (C 20 H 24 N 2 O 2 ) 2 H 2 SO 4 15 H 2 O. Rozcierka.

Zastosowanie kliniczne

Dławica piersiowa / Astma / Zimnica brwiowa / Owrzodzenia rakowe / Cholera / Majaczenie / Biegunka / Puchlina / Bolesne miesiączkowanie / Dolegliwości uszu / Zgorzelinowe i cuchnące ropienia / Piasek moczowy / Krwiomocz / Hemoglobinuria / Krwotoki / Ból głowy / Gorączka przerywana / Choroba Ménière’a / Neuralgia / Szumy w głowie / Zapalenie ślinianki przyusznej / Świąd sromu / Drgawki połogowe / Ropnica / Wypadanie odbytnicy / Gorączka zwalniająca / Reumatyzm / Płonica / Podrażnienie rdzenia kręgowego / Powiększenie śledziony / Tyfus plamisty / Pokrzywka / Żylaki / Ospa prawdziwa

Charakterystyka

Kwas siarkowy i Sulphur same należą do leków okresowych pierwszej rangi, a w połączeniu z głównym alkaloidem China wzmacniają jego potężne właściwości okresowe. W praktyce starej szkoły siarczan chininy niemal całkowicie zastąpił surową korę jako lek. Chin. sul. pod względem działania bardzo przypomina China, ponieważ jednak został poddany odrębnej próbie lekowej, a obserwacje skutków przedawkowania dostarczyły wielu dodatkowych objawów, homeopata ma wiele wskazówek pozwalających wybrać jeden z tych leków zamiast drugiego. Chi. sul. działa antyseptycznie jeszcze silniej niż China i prawdopodobnie dzięki właściwości przeciwdziałania jadowi malarycznemu tłumi gorączkę przerywaną, gdy jej nie leczy. Leczy tylko wtedy, gdy gorączka odpowiada jego własnemu typowi. Kiedy gorączka zostaje „stłumiona”, między siłą choroby a siłą leku dochodzi zwykle do bezbożnego przymierza, którego energia wyładowuje się w jakiejś części organizmu, niekiedy prowadząc do utrzymującego się przez całe życie złego stanu zdrowia. „Kacheksja chininowa” jest dobrze znana: ziemista cera, wychudzenie, głuchota i dzwonienie w uszach, powiększenie śledziony, skłonność do dreszczy oraz znaczne osłabienie. Okresowość jest niezwykle wyraźna; napady powracają codziennie o tej samej godzinie. W gorączkach przerywanych początek napadu może następować coraz wcześniej. Skóra wiotka i wrażliwa na dotyk. Czerwona wysypka na całym ciele, z silnym kłuciem, po której następuje złuszczanie. Inne wybitne objawy to: ból głowy rozciągający się od potylicy do czoła. Wirowanie w głowie jak koło młyńskie. Drganie lewej powieki, < wieczorem. Afty u osób słabowitych. Kamień nazębny. Głód w nocy. Wypadanie odbytnicy, zwłaszcza u dzieci. Krwiomocz i hemoglobinuria. („Gorączka czarnej wody” rozwijała się wskutek podawania Chi. sul. w gorączkach przerywanych. Kochowi należy się wielkie uznanie za wykazanie, że najgorsze cechy gorączek afrykańskich wynikają z przedawkowania chininy, a nie z samej choroby). E. W. Sawyer (Med. Advance, 1887) opisuje następującą pouczającą historię: od swojej kucharki dowiedział się, że jej brat (lat 16) nie mógł przyjąć nawet odrobiny chininy bez wywołania obfitego wydalania krwi z moczem, czasem już w ciągu pół godziny, zawsze bez bólu. Działo się tak za każdym razem, gdy lekarze próbowali chininą „przerwać jego zimnicę”. Rok później do dra Sawyera zgłosiła się żona rolnika, lat 60, z powodu krwistego moczu, któremu nie towarzyszył ból ani dyskomfort. Przypisywała go nadwerężeniu podczas dwumilowego marszu po śliskiej drodze. Przez wiele miesięcy bezskutecznie pozostawała pod opieką higienisty i wskutek utraty krwi była niepokojąco osłabiona. Kolejno, bez skutku, podawano Rhus 200, Ham. 1x, Erig. 1x, Chi. 1x i Fer. mur. 2x. Wreszcie, przypomniawszy sobie przypadek młodzieńca, Sawyer podał Chi. sul. w dawkach po 1/16 grana trzy razy dziennie i szybko uzyskał wyleczenie. Chi. sul. wywołuje bolesność i obrzmienie żylaków podczas dreszczy. (Julius E. Schmitt wyleczył przypadek na podstawie tej ostatniej wskazówki). Wielka wrażliwość na wpływy zewnętrzne. Wszystkie wydzieliny i wydaliny osłabiają. Chory słaby i nerwowy; niewielki wysiłek = pot przy najmniejszym wysiłku. Głowa stopniowo pokrywa się potem podczas zupełnego spoczynku. Chi. sul. należy do leków wywołujących „uczucie zapadania się”. Tyrrell miał pacjentkę, u której lek ten w każdej potencji sprawiał, że stawała się „śmiertelnie chora i omdlewająca, myślała, że umrze, nie mogła unieść głowy, czuła, jakby zapadała się w łóżko”. Sacch. alb. wywoływał u niej takie same objawy, toteż oskarżyła lekarza o podanie chininy. (Arsen. ma „uczucie zapadania się”, „jakby łóżko usunęło się spod niej i znalazła się na podłodze”. Bell., Dulc., Rhus, Lach. mają „zapadanie się w łóżko”). Kołatanie serca. Dotyk <; ucisk >. Chce się położyć. Ruch = uczucie chłodu. Pochylanie się = zawroty głowy. Zgięcie do przodu >. Bezsenność i nadmierne pobudzenie układu nerwowego.

Zależności

Zob. China. Odtrutkami są: Arn., Ars., Carb. v., Ferrum, Hep., Lach., a zwłaszcza Nat. mur., który znosi skutki przedawkowania chininy; Puls. Porównać: Cinchon. sul., Apis. (dreszcze o godz. 15); Ars. (ropnica, podrażnienie rdzenia kręgowego, okresowo powracające neuralgie); Bry. (pot przy najmniejszym wysiłku); Carb. an. (wszystkie wydzieliny i wydaliny osłabiają); Eup. perf. (pot łagodzi wszystkie objawy oprócz bólu głowy); Nux (sine wargi i paznokcie podczas dreszczy); Puls. (wędrujące bóle reumatyczne); Stann. (neuralgia nadoczodołowa); Staph. (głowa stopniowo pokrywa się potem podczas zupełnego spoczynku). W bólu głowy biegnącym od przodu ku tyłowi (Gels., Lac. c., Sang., Sil.).

1. Umysł

Napady lęku; wielka trwoga, czasem rano w łóżku, zmuszająca chorego do wstania wcześniej, niż by chciał, albo wkrótce po północy, z krzykami i koniecznością wstania. Głęboka depresja psychiczna; niema melancholia; zniechęcenie; skłonność do płaczu i rozpaczy. Posępność i zły humor, z ziewaniem oraz skrajną niechęcią do pracy. Wielkie lenistwo z uczuciem znużenia. Pobudzenie podobne do występującego po kawie lub winie. Wielkie ożywienie. Osłabiona zdolność pojmowania; z osłabieniem prowadzącym do upadania, silnym gorącem skóry, suchością ust i gardła oraz zaparciem. Niemożność wypowiadania rzeczowników i spowolnienie myślenia.

2. Głowa

Uczucie pustki w głowie, z gorącem twarzy, pragnieniem lub dzwonieniem w uszach; zamęt w głowie, z brzęczeniem wewnątrz, z uczuciem odurzenia i otępienia; osłupienie z bólem głowy po l. stronie czoła; rodzaj szaleńczego wzburzenia w głowie, niemal uniemożliwiający chodzenie, z utratą zdolności kierowania kończynami. Majaczenie. Wielkie uniesienie, z pewnym rodzajem otępienia umysłowego. Zawroty głowy: przy pochylaniu się; wirowanie, jakby głowa opadała do tyłu, nasilone przez ruch; najmniej odczuwane w pozycji leżącej; jak po odurzeniu, z brzęczeniem w uchu, gorącem skóry i przyspieszonym tętnem; z bólem i zawrotami głowy. Ból głowy, zwł. wieczorem albo podczas chodzenia w słońcu, z uczuciem znużenia, ziewaniem, sennością i posępnością. Tępy ból, z głuchotą, trwogą, poceniem się, drżeniem kończyn i wolnym tętnem, zwł. po l. stronie, z tętnieniem tętnic skroniowych. Wielkie pobudzenie całego ciała, bladość twarzy, gwałtowne pragnienie, nudności, osłabienie stóp i uogólnione pocenie się; ból w l. skroni, z koniecznością położenia się i złagodzeniem wskutek przyciskania głowy do zimnych przedmiotów. Ból czoła: rano po przebudzeniu; zwł. wieczorem; po południu, z ciężkością głowy i gorącem twarzy; z mrowieniem w uszach i ogólnym gorącem; albo po l. stronie, z zawrotami głowy, wzmożonym apetytem, pragnieniem, nudnościami, wzdęciem i wielkim znużeniem. Pobolewanie głowy w potylicy po przebudzeniu w nocy, ustępujące po wstaniu; w czole i oczodołach, < przy obracaniu głowy lub oczu, od rana do wieczora, z gorącem czoła. Rozpierający ból, zwł. w okolicy skroniowej, < wskutek ruchu, na świeżym powietrzu oraz w nocy, z niespokojnym snem. Tętnienie w głowie. Uczucie bulgotania ku głowie wieczorem, zwł. z tętnieniem tętnic. Ból, jakby głowa miała pęknąć. Gorąco twarzy. Zawroty głowy, dzwonienie i brzęczenie w uszach. Niedosłuch. Iskry przed oczami. Tętno przyspieszone i szybkie. Sen niespokojny, pełen marzeń sennych, z oddawaniem gazów górą i dołem. Wrażliwość skóry głowy.

3. Oczy

Nadwrażliwość oczu ze łzawieniem. Widzenie zamglone jak przez mgłę, z suchością oczu. Iskry przed oczami, czarne plamy; czasami widoczna jest tylko jedna strona przedmiotu. Zaciemnienie widzenia, zwł. przy nieruchomym wpatrywaniu się w przedmiot. Przemijająca ślepota.

4. Uszy

Dzwonienie w uszach. Brzęczenie, zwł. w l. uchu, niekiedy powodujące głuchotę po tej stronie. Niedosłuch, czasem z gwałtownym bólem głowy.

5. Nos

Częste krwawienia z nosa. Częste kichanie.

6. Twarz

Blada cera, chorobliwy wygląd, wyraz cierpienia, z zapadniętymi oczami. Twarz barwy ziemistej. Odbarwione białkówki i matowe oczy. Cera żółtaczkowa. Zaczerwienienie twarzy, czasem z gorącem wokół oczu i łzawieniem przy patrzeniu na światło. Gorąco twarzy, zwł. wieczorem, także po wypiciu kawy. Sine wargi. Wykwity na górnej wardze.

8. Jama ustna

Suchość, z gorącem, pragnieniem, zapachem surowego mięsa w ustach i uczuciem zwężenia przełyku; suchość ust i gardzieli, z zaparciem i osłabieniem zdolności umysłowych. Wielka bladość jamy ustnej. Nadżerki dziąseł i ściany jamy ustnej, z bardzo silnym bólem i zgorzelinowymi strupami. Nagromadzenie śluzu w ustach, z nocną anginą i wzmożonym wydzielaniem śliny. Ślinotok. Język obłożony białym śluzem. Żółty śluz w tylnej części języka. Gruby, żółtawobiały nalot. Żółtawy nalot, zwł. u nasady języka, albo z suchością języka.

9. Gardło

Bóle gardła: przy połykaniu, rano po wstaniu; przy połykaniu i poruszaniu szyją, gwałtowne rano. Łaskotanie w gardzieli i krtani. Drapanie w gardle, czasem z przeszywającymi ukłuciami albo z chrypką (po południu). Uczucie suchości w zagłębieniu gardła, z wrażeniem, jakby utkwiło tam ciało obce. Pieczenie w gardle, nagromadzenie lepkiego śluzu w gardle, czasem, zwł. nocą, budzące chorego i wywołujące kaszel.

10. Apetyt i smak

Smak: gorzki, czasem przy czystym języku; lepki, mdły; ziemisty; przypalony. Chleb wydaje się gorzki. Brak apetytu, czasem przez wiele dni. Obojętność wobec jedzenia i picia. Brak apetytu ze wzmożonym głodem. Wielki apetyt, przy nieprzyjemnym smaku jedzenia; także z silnym pragnieniem (czasem głównie wieczorem). Głód z omdlewającym osłabieniem jak wskutek postu, przy dobrym apetycie albo jego braku. Wielki głód, czasem po obfitym posiłku, po którym pojawiają się utrata smaku i nudności. Głód po kolacji, z towarzyszącymi nudnościami. Żarłoczność, czasem w nocy.

11. Żołądek

Odbijania: po posiłku, z uciskiem w brzuchu i żołądku oraz uciskiem w klatce piersiowej; puste, czasem z nudnościami. Gorzka czkawka i odruchy wymiotne. Nudności z odbijaniami (pustymi lub gorzkimi). Poruszanie w brzuchu i oddawanie gazów po posiłku, z gwałtownymi odbijaniami. Wstręt z bólem głowy. Wstręt przed posiłkiem, z nudnościami, wymiotami, bólem głowy, bezsennością, nocną żarłocznością, osłabionym apetytem i obłożonym, żółtawym, suchym językiem; po posiłku, z wymiotami i nasileniem gorzkiego smaku w ustach. Nudności ze skłonnością do wymiotów. Wymioty: podczas gorączki przerywanej, z uciskiem w żołądku; ze wstrętem, zgagą, uczuciem zwężenia żołądka i wzdęciem brzucha, utrzymującym się przez wiele dni; bezsmakowe wymioty po południu. Pełność w żołądku i napięcie brzucha. Ucisk w żołądku: z odruchami wymiotnymi, przelewaniem w brzuchu i płynnymi stolcami; po każdym rodzaju pokarmu, nawet najlżejszym, powodujący niepokój w nocy; w dołku żołądkowym, ze zmniejszeniem apetytu. Ból wpustu (kurcz żołądka), czasem ze skłonnością do wymiotów. Ciągnący ból w przełyku, przelewanie w brzuchu i oddawanie gazów. Uczucie gorąca w dołku żołądkowym i okolicy przedsercowej, rozciągające się do dwunastnicy, z pustymi odbijaniami. Gorąco w żołądku, w całej okolicy sercowej, rozciągające się na brzuch i klatkę piersiową.

12. Brzuch

W podżebrzach napięcie i pobolewanie w okolicy przedsercowej. W okolicy wątroby bóle, niekiedy nasilające się pod wieczór; pobolewanie łagodzone uciskiem; uczucie podskórnego owrzodzenia, obrzmienie. W okolicy śledziony: tępy ból ustępujący pod uciskiem; tępy, uporczywy ból; ucisk zmuszający do poluzowania odzieży (czasem w obu podżebrzach); bóle przeszywające; obrzmienie z przeszywającymi bólami podczas chodzenia i przy ucisku. Obrzmienie i stwardnienie okolic śledziony i wątroby, z bólami przeszywającymi, zwł. przy głębokim oddychaniu, kichaniu itd. Bóle w górnej części brzucha, od żołądka do okolicy pępkowej, nasilone uciskiem. Gwałtowna kolka. Kolka rano w pobliżu okolicy żołądka. Bóle rwące w brzuchu, z częstym, małym, drażliwym tętnem. Bóle tnące w brzuchu, bez wypróżnienia; w górnej części brzucha, czasem z wielkim znużeniem; w górnej części brzucha i okolicy pępkowej; czasem wieczorem, z gazami i poruszaniem w brzuchu, z luźnymi, cuchnącymi stolcami o konsystencji papki oraz oddawaniem cuchnących gazów, niekiedy głównie rano po wstaniu. Wzdęcie brzucha, czasem z napięciem, odbijaniami i oddawaniem gazów. Napięcie brzucha, z bólem przy uciskaniu; czasem, zwł. wieczorem, z uwięźnięciem gazów albo z oddawaniem cuchnących gazów. Kolka wzdęciowa, bębnica. Poruszanie w brzuchu jak przed biegunką, z oddawaniem gazów. Silne poruszanie w okolicy przedsercowej, ze wzdęciem brzucha. Przelewanie w brzuchu; oddawanie gazów. Przewlekłe zapalenie błony śluzowej jelit. Suchoty jelitowe, z nudnościami, odruchami wymiotnymi i brakiem apetytu. Brzuch napięty. Ciągłe pobolewanie w okolicy pępkowej. Zaparcie. Wychudzenie. Gorączka hektyczna i zaburzenia psychiczne.

13. Stolec i odbyt

Uporczywe zaparcie z silnym gorącem skóry. Chwilowe upadanie na ulicy, występujące naprzemiennie z częstymi stolcami. Stolce białe, o konsystencji papki. Stolce twarde, skąpe, oddawane leniwie, czasem w małych kawałkach. Stolce miękkie, trudne do wydalenia, czasem z naglącą potrzebą wypróżnienia albo z uczuciem, jakby coś przesuwało się od dłoni ku barkowi. Nagląca potrzeba wypróżnienia, czasem bezskuteczna albo z bólami tnącymi, po których następuje wypróżnienie. Wypróżnienie obfite, miękkie, czasem z przelewaniem w brzuchu i obfitym oddawaniem gazów; papkowate, luźne, z bólami tnącymi, czasem z obfitym oddawaniem gazów albo (rano po wstaniu) z cuchnącym stolcem. Liczne stolce w ciągu dnia. Biegunka, czasem z bólami ciągnącymi i tnącymi w jelicie cienkim. Mimowolne stolce biegunkowe. W odbycie uczucie gorąca rozciągające się na pozostałe jelita. Nasilenie dolegliwości hemoroidalnych, świąd odbytnicy i parcie; wypływ krwi tętniczej z odbytu; krwawy wypływ z odbytnicy.

14. Narządy moczowe

Naglące parcie na mocz, z obfitym wydalaniem moczu podobnego do wody. Zwiększone wydzielanie i wydalanie moczu: mocz nasycony, wytrącający kryształy; podobny do serwatki; blady i przejrzysty, z naglącym parciem na mocz, poprzedzonym wzdęciem brzucha z trudnością w oddychaniu. W przypadkach puchliny mocz obfity, nasycony, mętny albo o bardzo silnym zapachu. Zmniejszenie ilości moczu, który bywa nasycony i zawiera kryształy. Mocz mętny, czerwony albo o silnie moczowym zapachu; łatwo mętniejący, z kłaczkami śluzu oraz gliniastym i tłustym osadem; łatwo ulegający rozkładowi, z osadem żółtego piasku i kryształów. Podobny do wody, czasem krystalizujący. Pienisty mocz, z drobnym żółtawobiałym osadem, po przeziębieniu. Osad żółtawobiały, o silnym zapachu; gliniasty, w moczu przejrzystym jak woda; czerwonawożółty przy obfitym oddawaniu moczu. Osad jak pył ceglany. Piasek moczowy. Kryształy w moczu, który jest obfity; przejrzysty jak woda; z gliniastym osadem wytrącającym się w moczu przejrzystym jak woda; z czerwonawożółtym osadem i większą ilością moczu; w moczu nasyconym i bardziej skąpym. Ściągające pieczenie przy ujściu cewki moczowej po oddaniu moczu wieczorem. Obfity krwotok. Krwiomocz i hemoglobinuria.

15. Męskie narządy płciowe

Zanik lub osłabienie popędu płciowego. Rozpierający ból biegnący ku pachwinom.

16. Żeńskie narządy płciowe

Przedwczesna miesiączka. Podczas miesiączki gwałtowne wstrząsy i ściskanie w brzuchu, rozciągające się w górę od okolicy pępkowej do klatki piersiowej, z rozpierającym bólem biegnącym ku pachwinom. Wypływ krwi z pochwy, z silnym gorącem i obrzmieniem tej okolicy, następujący po upławach podczas miesiączki.

17. Narządy oddechowe

Chrypka każdego popołudnia (godz. 4), ze zwężeniem albo obrzmieniem zamykającym gardło. Podrażnienie wywołujące kaszel. Łaskotanie w miejscu rozwidlenia tchawicy. Kaszel wywołany przez małe, bolesne miejsce w gardle. Podrażnienie gardła wywołujące kaszel, czasem z trudnym odkrztuszaniem. Gwałtowny kaszel w dzień albo w nocy, trudny do rozluźnienia zarówno w dzień, jak i nocą. Suchy kaszel. Wilgotny kaszel. Podczas kaszlu odkrztuszanie galaretowatego śluzu.

18. Klatka piersiowa

Oddech krótki i utrudniony przy większym wysiłku. Ucisk w klatce piersiowej. Oddychanie ciężkie, z obrzmieniem brzucha, szybko ustępującym po oddaniu moczu. Napady nocnego duszenia się około północy, z obrzmieniem gardła, które jest niemal zamknięte. Oddychanie utrudnione, charczące, dyszące. Po napadzie spokojny sen oraz skłonność objawów do ponownego wystąpienia wskutek przedłużającego się kaszlu. Bóle w klatce piersiowej po p. stronie przez cały ranek. Ból w poprzek klatki piersiowej. Bolesny ucisk po l. stronie klatki piersiowej, zwł. przy głębokim oddychaniu i odrzucaniu ramion do tyłu; łagodzony oparciem się na ramieniu i zgięciem tułowia do przodu. Uczucie, jakby dłoń ściskała chorego za mostkiem. Bóle przeszywające w klatce piersiowej, w kierunku serca, natychmiast po posiłku; po l. stronie klatki piersiowej, uniemożliwiające głęboki wdech; jakby usiłowały wydostać się z klatki piersiowej, zwł. podczas leżenia lub siadania, ustępujące przy chodzeniu albo staniu prosto; po p. stronie klatki piersiowej, rozciągające się ku górze do barku, urywające oddech, łagodzone zgięciem do przodu. Przeszywające bóle nad mostkiem przy głębokim oddychaniu i szybkim poruszaniu się. Kołatanie serca. Na zewnętrznej powierzchni klatki piersiowej kłujące, przeszywające odczucia w skórze (czasem także pleców i ud, nocą) podczas chodzenia na świeżym powietrzu, po których pojawia się pot na klatce piersiowej i plecach.

20. Szyja i plecy

Bóle szyi po obu stronach mięśni bocznych, rozciągające się do krtani, z wrażliwością na ucisk. Niebolesne obrzmienie szyi. Bolesna wrażliwość kręgów piersiowych na ucisk podczas leżenia, zwł. w fazie dreszczy gorączki.

22. Kończyny górne

W ramieniu, po każdym stolcu, uczucie, jakby krople przesuwały się od dłoni ku dołowi pachowemu. Porażenie kończyn górnych; trzaskanie w stawie barkowym; bóle rwące i strzelające w dłoni.

23. Kończyny dolne

Porażenie kończyn dolnych; bóle rwące w nogach. Bolesna wrażliwość kostek i drżenie kończyn. Obrzęk stóp.

24. Objawy ogólne

Lek działa przede wszystkim na układ odżywczy, a następnie na pozostałe części organizmu; oddziałuje głównie na przewód jelitowy, potem na mózg, narządy płciowe i moczowe, a wreszcie na kończyny i skórę. Pobolewania. Bóle przeszywające i tnące. Bóle tętniące, napinające, palące i rozpierające. Ciągnące lub szarpiące bóle rwące. Trzaskanie w stawach. Bóle rwące, zwł. w nogach. Szarpnięcia kończyn, bóle ciągnące w dłoniach, stopach, czole itd. Nasilenie objawów co drugi dzień albo codziennie o tej samej godzinie. Co drugi dzień występują (między innymi) ciągnięcie w czole, brak apetytu i stolce o konsystencji papki; ból czoła nocą, a właściwie po południu, z gorącem, pragnieniem i potem. Napady nerwowe; nadmierne pobudzenie nerwów, z lękiem, uczuciem znużenia, a nawet objawami histerycznymi. Kurcze kończyn; drgawki po l. stronie, z wymiotami żółcią; biegunka, przekrwienie głowy i bardzo silny ból głowy. Porażenie, początkowo jednej strony, później uogólnione. Uczucie znużenia z ciągłym ziewaniem, któremu towarzyszą niezdolność do pracy i skrajna do niej niechęć, oraz drżenie kończyn. Znaczne osłabienie i całkowite rozbicie organizmu. Wyniszczenie ciała, także z gorączką hektyczną, brakiem apetytu i zaparciem. Brzuch napięty, ucisk w okolicy pępkowej, nudności, wymioty i otępienie umysłowe. Utrata masy ciała i puchlina. Drżenie kończyn, zwł. stóp, z bolesną dolegliwością kostek. Drżenie z ogólnym uczuciem zimna.

25. Skóra

Skóra wiotka albo bardzo wrażliwa na dotyk. Czerwona wysypka na całym ciele, z silnym kłuciem, po której następuje złuszczanie. Zapalenia zgorzelinowe; sine zaczerwienienie skóry, z tworzeniem się na powierzchni galaretowatej błony albo strupów. Powstawanie grubej, sinej i wilgotnej warstwy strupiastej, która staje się czarna i sucha; brzegi strupów są początkowo czerwone i wilgotne, później żółtawe i rozmiękłe. Pokrzywka pokarmowa.

26. Sen

Częste ziewanie, zwł. w nocy albo z przeciąganiem się, dreszczami i uciskiem. Ramię jak stłuczone. Ból pleców oraz tkliwość kręgów szyjnych i piersiowych na dotyk. Senność w ciągu dnia. Sen głęboki i niepokrzepiający, niespokojny, z osłabiającymi potami, rzucaniem się i dziwacznymi marzeniami sennymi. Nocą w łóżku dużo gorąca, z silnym pragnieniem, bólem głowy i dzwonieniem w uszach. Bezsenność, czasem z obfitym potem, także z suchym gorącem, kłuciem skóry i potem na twarzy.

27. Gorączka

Zimno kończyn, czasem z drżeniem. Uczucie zimna z wewnętrznym drżeniem, bladością twarzy i naglącym parciem na mocz, przy bladym moczu wieczorem. Dreszcze nawet w ciepłym otoczeniu. Dreszcze po południu, z gorącem twarzy i moczem wytrącającym kryształy. Dreszcze i drżenie wieczorem, z przyspieszonym, szybkim tętnem, suchością ust, pragnieniem, niespokojnym snem i ceglastym osadem w moczu. Napady gorączki z zawrotami i oszołomieniem, bólem czoła, gorzkim smakiem chleba, nudnościami, wymiotami, biegunką, kolką, gwałtownymi dreszczami, silnym gorącem, ziewaniem, kichaniem i obfitym potem; gwałtowne napady z drżeniem i dreszczami, obfitymi potami, krwotokiem oraz bólami w lewym podżebrzu. Napady trwające godzinę, cechujące się bladością, dreszczami i wstrząsającym drżeniem, z sinymi wargami i paznokciami oraz kurczowym, małym tętnem; później ogólne gorąco i zaczerwienienie twarzy, tętno wyraźniejsze (niż wcześniej) oraz pragnienie, kończące się łagodnym potem. Podczas dreszczy bladość twarzy, ból głowy, dzwonienie w uszach, pragnienie, wzmożony apetyt, trudne i bolesne wypróżnienia, z głębokim przygnębieniem psychicznym; bolesne obrzmienie żylaków. Zewnętrzne gorąco, z suchością ust i gardzieli, uporczywym zaparciem oraz skłonnością do upadania podczas chodzenia ulicą; także z potem na klatce piersiowej, zaczerwienieniem twarzy, konwulsyjnymi ruchami mięśni i szybkim tętnem. Gorąco ustępujące miejsca potowi, głównie wieczorem. Tętno: wolne, zwł. po południu albo przez czas trwania napadu; pełne lub małe, lecz miękkie i wolne; częste, jak przy kołataniu serca; przyspieszone, zwł. rano albo godzinę po obiedzie (tj. po obiedzie spożywanym w południe, zgodnie ze zwyczajem panującym w Niemczech, gdzie lek ten poddano próbie). Pot łatwo wywoływany, lepki, spływający po klatce piersiowej, z szybkim wyczerpaniem po każdym wysiłku. Pot na całym ciele, z uogólnionymi dreszczami (zwł. na plecach).