Antimonium Tartaricum

Emetyk winny. Winian antymonowo-potasowy 2 [K (Sb O) C 4 H 4 O 6 ] H 2 O. Rozcierki i roztwory.

Zastosowanie kliniczne

Alkoholizm / Afty / Zamartwica noworodków / Astma / Dolegliwości żółciowe / Zapalenie oskrzeli / Nieżyt / Ospa wietrzna / Cholera / Cholera nostras / Kokcygodynia / Kaszel / Krup / Delirium tremens / Dyspepsja / Niesztowica / Zapalenie oczu / Liszajec / Gorączka przerywana / Zapalenie krtani / Lumbago / Choroby płuc / Bóle mięśniowe / Drżączka poraźna / Kołtun polski / Zapalenie płuc / Łuszczyca / Reumatyzm / Grzybica obrączkowa / Krzyk / Ospa prawdziwa / Sztywność karku / Sykoza / Zapalenie błony maziowej / Zaburzenia smaku / Pragnienie / Obłożony język / Drżenia / Ospa rzekoma / Wymioty / Krztusiec

Charakterystyka

Antim. tart. pod względem działania bardzo przypomina Antim. crud. oraz inne antymony, choć różnią się one modalnościami. Antim. tart. był niegdyś ulubionym środkiem wymiotnym, dlatego należy do naszych najlepszych leków w stanach nudności. Nudności są równie silne jak przy Ipec., lecz mniej uporczywe, i ustępują > po wymiotach. Nash uważał ten lek za środek najbardziej zbliżony do swoistego w cholera nostras; wskazaniami są „nudności, wymioty, luźne stolce, krańcowe osłabienie, zimny pot, stupor albo senność”. W chorobach klatki piersiowej wszelkiego rodzaju jest wskazany, gdy występuje znaczne nagromadzenie śluzu z grubymi rzężeniami i niemożnością jego odkrztuszenia. Senność, a nawet śpiączka, mogą towarzyszyć wszelkiego rodzaju przypadkom wymagającym Ant. t. Twarz jest blada lub sinicza, a oddech charczący. W okolicy serca występuje gorąco oraz wznoszące się od niego ciepło. Uczucie zimna w naczyniach krwionośnych. Korespondent czasopisma Chemist and Druggist (21 maja 1892) opisał przypadek praktykanta, który przez tydzień sporządzał dla koni „kulki na kaszel” i kulki moczopędne, zawierające sproszkowany antymon. Ostrzeżono go, aby nie wdychał proszku, lecz jego pracodawca sądzi, że jednak to robił. Pod koniec tygodnia zachorował; według pracodawcy — niewątpliwie słusznie — wskutek działania antymonu. Objawy są bardzo charakterystyczne. Najpierw wystąpiły nudności, osłabienie i potrzeba snu. Posłano go do łóżka, a w nocy drugi praktykant widział, jak chory wstał i szamotał się, usiłując zrzucić wyimaginowany ciężar z klatki piersiowej. Gdy ponownie położono go do łóżka, wystąpił obfity pot oraz osobliwa wysypka na twarzy i klatce piersiowej; następnie obficie zwymiotował i poczuł się lepiej. Temperatura 104, tętno 120. Podano mieszankę przeciwgorączkową z liq. ammon. acet. i Sp. æther. nit. Wezwany lekarz stwierdził niewątpliwe objawy zapalenia lewego płuca, przyznał jednak, że nigdy wcześniej nie widział takiej wysypki i nie odważył się wyrazić o niej opinii. Przez dwa dni temperatura utrzymywała się na poziomie 104; następnie zarówno temperatura, jak i tętno wróciły do normy, wysypka zniknęła, a wraz z nią kaszel związany z zapaleniem płuc; po sześciu dniach chłopiec był zupełnie zdrowy. Charakterystyczne jest: „dziecko kaszle, kiedy się złości”. Heath wyleczył krztusiec u dziecka, które przed kaszlem stawało się bardzo rozdrażnione. Matka mówiła, że gdy tylko dziecko się zezłościło, natychmiast dostawało napadu kaszlu. Innym potwierdzonym przeze mnie wskazaniem jest „kaszel o godz. 4 rano”. Dalsze główne wskazania dla tego leku to: napady omdlenia, drżenie wewnętrzne. Powoduje zwiotczenie zwieraczy i mięśni, z nudnościami lub bez nich. Ujście macicy suche, tkliwe, nierozwierające się, z udręką, jękami i niepokojem przy każdym bólu (Aco.), z uczuciem mdłości. Drgania konwulsyjne. Drgawki. Wielkie uczucie ciężkości we wszystkich kończynach i znaczne osłabienie. Bóle reumatyczne (gorączka) z potem, który nie przynosi ulgi. Zapalenie narządów wewnętrznych. Dolegliwości żołądkowe i żółciowe. Stałe nudności; nudności odczuwane w klatce piersiowej (Puls.). Uczucie ciężaru lub ciężkości w wielu częściach ciała: głowie, potylicy, kości ogonowej i kończynach. Pulsowanie we wszystkich naczyniach krwionośnych. Dziecko chce być noszone i płacze, jeśli ktokolwiek je dotknie. Rozdrażnienie, kwilenie i płacz. Niepokój, obawa, pobudzenie. Otępienie i zamroczenie, jakby głowa była odrętwiała. Przewlekłe drżenie głowy; głowy i rąk (jak w drżączce poraźnej). Język pokrywa gruby, biały, ciastowaty nalot, przez który prześwitują czerwone brodawki. Silne nudności i wymioty wymagające wielkiego wysiłku, z potem na czole. Pełność i uczucie kamieni w brzuchu, zwłaszcza podczas siedzenia w pochyleniu do przodu. Skóra jest wyraźnie zajęta. Typowa wysypka przypomina ospę prawdziwą, której objawy zostały w próbie lekowej odtworzone tak wiernie, że lek ten stosowano zamiast szczepionki do inokulacji i przypisywano mu działanie zapobiegawcze. (Por. Variolinum.) Potwornemu bólowi grzbietu w ospie prawdziwej odpowiadają bóle grzbietu przy Ant. t.; stwierdziłem, że lek ten odpowiada większej liczbie przypadków lumbago niż jakikolwiek inny. Ant. t. jest również lekiem „sykotycznym”; potwierdziłem podany przez Heringa objaw: „brodawki na tylnej powierzchni żołędzi prącia”. Ciepło pogarsza < dolegliwości Antim. tart., lecz lek ten nie wykazuje tak nadmiernej wrażliwości na gorąco i słońce jak Ant. c., a niektóre objawy reumatyczne łagodnieją > pod wpływem ciepła. Ciepły napój nasila < kaszel; podobnie leżenie w łóżku, zwłaszcza gdy choremu robi się w nim ciepło. Zimno i wilgoć również pogarszają <, lecz nie występują szkodliwe następstwa obmywania zimną wodą spotykane przy Ant. crud. Zimne obmywanie łagodzi > także reumatyczny ból zębów przy Ant. t. Oba leki wykazują pogorszenie < od dotyku, a nawet od patrzenia na chorego. Przy Ant. t. pogorszenie < następuje podczas siadania, w pozycji siedzącej oraz przy wstawaniu z siedzenia; < podczas siedzenia w pochyleniu do przodu; poprawa > podczas siedzenia prosto. Pogorszenie < podczas leżenia na zajętym boku. Pogorszenie < od ruchu, przy każdej próbie poruszenia się. Charakterystyczny dla Ant. t. w chorobach płuc jest objaw: „leży z głową odgiętą do tyłu”. Nie występuje tu poprawa > w spoczynku, widoczna w wielu objawach Ant. c. Ból głowy przy Ant. t. pogarsza się < w spoczynku; podobnie ból ucha i oddychanie. Pogorszenie < w nocy jest wyraźniejsze przy Ant. t. niż przy Ant. c. Kaszel pogarsza się < o godz. 4 rano. Poprawa > po odbijaniu.

Zależności

Porównać: Acon. (krup); Æthus. c. i Ipec. (wyraz twarzy przy nudnościach); Am. c.; Arsen. (astma, objawy sercowe, nieżyt żołądka); Bry. (zapalenie płuc < l., Ant. t. < p.; objawy ze strony klatki piersiowej i mózgu po cofnięciu się wysypki: Bry. — odra i płonica; Ant. t. — ospa prawdziwa). Laches. (duszność po przebudzeniu); Lyc. (nieżyt klatki piersiowej, poruszanie skrzydełkami nosa. Przy Ant. t. nozdrza są rozszerzone); Verat. (kolka, wymioty, zimno, pragnienie kwaśnych pokarmów; przy Ant. t. więcej szarpnięć, senności i parcia na mocz; przy Ver. więcej zimnego potu i omdleń); Op. (kaszel z sennością i ziewaniem); Sang. c. (zapalenie płuc, sina twarz); Ipec. (przy Ant. t. większa senność i większa skłonność płuc do zapadania się); Thuja (następstwa szczepienia, gdy Thuja zawodzi, a Silic. nie jest wskazana. Ant. t. rozwija krostę ospową; Thuja ją wysusza). Zgodny z: Phos. w stanie hydrocefaloidalnym, u osób o wyniszczonej konstytucji, w zapaleniu krtani i zapaleniu płuc. Dobrze działa po: Silic. w duszności wywołanej ciałami obcymi w krtani; Puls. (nudności odczuwane w klatce piersiowej, następstwa zahamowania wydzieliny rzeżączkowej); Tereb. (objawy wywołane wilgotnymi piwnicami); Variolinum. Działanie neutralizują: Asaf., Chi., Coccul., Con. (krosty na narządach płciowych), Ipec., Lauro., Op. (Opium w dużych dawkach jest najlepszym antidotum w zatruciu), Puls., Sep. Sam neutralizuje działanie: Baryt. c., Bry. (dyspepsja), Camph., Caust. (dyspepsja), Puls. Ant. t. różni się od Mercury tym, że wywiera na jamę ustną działanie czysto miejscowe, podobne do działania na skórę. Działanie Merc. na jamę ustną jest pośrednie.

Przyczyny

Następstwa gniewu (kaszel) lub rozdrażnienia.

1. Umysł

W ciągu dnia wesołość, wieczorem niepokój i lękliwość. Niepokój i pobudzenie z kołataniem serca oraz drżeniem. Pełna lęku obawa o przyszłość (wieczorem). Żałosne kwilenie przed napadem i podczas niego. Zły humor. Nadmierna drażliwość i kłótliwość. Dziecko nie pozwala się dotknąć. Zniechęcenie i rozpacz. Letarg. Mania samobójcza. Dzika wesołość (tylko w dzień). Następstwa gniewu i rozdrażnienia.

2. Głowa

Otępienie, splątanie i zamroczenie w głowie, która wydaje się jakby odrętwiała, ze skłonnością do snu. Napady zawrotów głowy z iskrzeniem przed oczami oraz chwiejnością podczas chodzenia. Otępienie wszystkich zmysłów. Ból głowy z kołataniem serca i zawrotami głowy. Uczucie ciężkości głowy, zwłaszcza w potylicy. Połowiczy ból głowy. Bóle uciskające w głowie z zaciskającym napięciem, jakby mózg został ściągnięty w jedną twardą masę, często z zawrotami głowy; rozciągają się do nasady nosa, niekiedy występują wieczorem i w nocy; z oszołomieniem i letargiem; łagodnieją podczas ruchu i obmywania głowy. Pulsowanie po prawej stronie czoła; gorzej wieczorem, podczas siedzenia w przygarbionej pozycji i od ciepła; lepiej podczas siedzenia prosto i na zimnym powietrzu. Ciągnący, rozdzierający i drążący ból głowy. Kłucia w głowie. Przeszywające bóle głowy, czasem rozciągające się do oczu i zmuszające do ich zamknięcia. Wiercenie w czole. Jednostronne tętnienie w czole. Przewlekłe drżenie głowy. Drżenie głowy, zwłaszcza podczas kaszlu, z wewnętrznym uczuciem drżenia, szczękaniem zębami i nieodpartą sennością; gorzej wieczorem i od ciepła. Drżenie głowy i rąk ze znacznym osłabieniem; gorzej podczas leżenia i rozgrzewania się w łóżku, lepiej podczas siedzenia prosto i na zimnie. Szyja wyciągnięta, głowa odgięta do tyłu.

3. Oczy

Oczy zmęczone, wymagające snu i mocnego zamknięcia. Ból gałki ocznej jak od stłuczenia przy jej dotknięciu. Pobolewanie oczu. Przeszywające bóle, uczucie pieczenia i szczypanie w wewnętrznych kątach oczu, z zaczerwienieniem spojówek. Widzenie zamglone, oczy zalane łzami; zapadnięte, otoczone ciemnymi obwódkami. W zapaleniu płuc, gdy brzegi powiek są pokryte śluzem. Reumatyczne albo rzeżączkowe zapalenie oczu. Początkowa amauroza. Zamglone widzenie z iskrzeniem przed oczami, zwłaszcza przy wstawaniu z siedzenia.

4. Uszy

Szum w uszach.

5. Nos

Gwałtowny katar z obfitą wodnistą wydzieliną, częstym kichaniem, owrzodzeniem nozdrzy, dreszczami oraz utratą węchu i smaku. Niemożliwe do opanowania krwawienie z nosa przy gąbczastych dziąsłach. Suchość nosa. Nos spiczasty. Nozdrza szeroko rozszerzone. Nozdrza czarne; poruszanie skrzydełek nosa.

6. Twarz

Twarz blada i wynędzniała albo czerwona i obrzękła, z wyrazem lęku. Twarz blada, zapadnięta. Tępy, ciągnący ucisk w wyrostku jarzmowym. Konwulsyjne szarpnięcia mięśni twarzy. Spieczone, łuszczące się wargi. Wysypka wokół ust. Spękane wargi.

7. Zęby

Ból zębów, bardzo silny rano. Reumatyczny ból zębów o charakterze przerywanym. Szkorbut.

8. Jama ustna

Obfite nagromadzenie śliny w jamie ustnej. Język wilgotny, czysty albo pokryty brunatnym nalotem. Język: czerwony, suchy pośrodku; czerwony w smugi, z grubym, białym, ciastowatym nalotem; gruby biały nalot. Bezgłos.

10. Łaknienie

Tłusty smak w ustach. Pokarm bez smaku. Słony smak w ustach. Gorzki smak w ustach. Pragnienie zimnej wody. Umiarkowane łaknienie z palącym pragnieniem. Dobry apetyt, lecz po rozpoczęciu jedzenia szybko pojawia się wstręt. Wilczy głód podczas chodzenia na świeżym powietrzu. Pragnienie kwaśnych pokarmów albo surowych owoców (jabłek); zimnych napojów albo brak pragnienia. Niechęć do wszelkich pokarmów, zwłaszcza mleka. Każdy kęs wywołuje bolesne uczucie rozciągające się do żołądka. Po napiciu się: nudności; kaszel.

11. Żołądek

Puste odbijania. Odbijania połączone ze szlochaniem. Odbijania o smaku zgniłych jaj, w nocy. Cofanie się ostrego, słonego albo kwaśnego płynu. Cofanie się treści po wypiciu mleka. Stałe nudności, niekiedy ze skłonnością do wymiotów, udręką, uciskiem w dołku podsercowym i bólem głowy, łagodzone przez oddawanie gazów ku górze i ku dołowi. Gwałtowne odruchy wymiotne z obfitym wydzielaniem śliny, potem na czole i osłabieniem nóg albo z biegunką i skrajnym osłabieniem. Obfite wymioty wymagające gwałtownego wysiłku, z bólem żołądka i brzucha, drżeniem ciała, koniecznością zginania się wpół, dreszczami i silną skłonnością do snu. Wymioty śluzem ze śluzową biegunką. Kwaśne wymioty zawierające pokarm. Wymioty kwaśną i gorzką treścią, zwłaszcza w nocy. Nadmierna wrażliwość żołądka; najmniejszy kęs wywołuje bolesne uczucie. Ból żołądka, jakby był przepełniony. Niepokój i uczucie pustki w żołądku. Ucisk w żołądku i dołku podsercowym, zwłaszcza po posiłku. Gwałtowne tętnienie i pulsowanie w okolicy żołądka. Przeszywające bóle w dołku podsercowym.

12. Brzuch

Bóle brzucha ze znacznym niepokojem psychicznym i ruchowym oraz niechęcią do wszelkiej pracy. Niepokój w nadbrzuszu i podbrzuszu, zmuszający chorego do położenia się i wyprostowania ciała. Pełność i ucisk w brzuchu, jakby znajdowały się w nim kamienie, zwłaszcza podczas pochylania się do przodu w pozycji siedzącej. Kurczowa kolka brzuszna z gwałtownym zaciskaniem powiek i nieodpartą skłonnością do snu. Tnące bóle brzucha, jakby przecinano jelita. Pulsowanie w brzuchu. Obfite powstawanie gazów z burczeniem, przelewaniem i szczypaniem w brzuchu.

13. Stolec i odbyt

Zaparcie występujące naprzemiennie z biegunką. Biegunka w zapaleniu płuc, ospie prawdziwej i innych chorobach wysypkowych, zwłaszcza jeśli wysypka została zahamowana. Biegunka i wymioty. Stolec o konsystencji papki. Biegunka śluzowa albo żółta, jasnobrunatna bądź wodnista, często poprzedzona kurczowymi bólami i ruchami w brzuchu. Krwisty stolec. Mimowolne wypróżnienia. Podczas wypróżnienia kołatanie serca. Gwałtowne piekące łaskotanie rozciągające się od odbytnicy do żołędzi prącia. Przeszywające bóle w odbytnicy. Parcie podczas oddawania stolca i po nim, częste pieczenie odbytu.

14. Narządy moczowe

Bardzo obfite i bolesne oddawanie moczu z napięciem krocza, uczuciem pieczenia w cewce moczowej oraz skąpym strumieniem, pod koniec oddawania zabarwionym krwią, z bardzo silnymi bólami pęcherza. Nocne parcie na mocz z palącym pragnieniem i skąpym oddawaniem moczu. Mimowolne oddawanie moczu. Czerwony, ognisty mocz, w którym po odstaniu tworzą się krwistoczerwone włókna. Ciemnobrunatny, gryzący, mętny mocz. Ucisk i napięcie pęcherza. Przeszywające bóle w cewce moczowej i dolnej części pęcherza.

15. Męskie narządy płciowe

Pobudzenie układu płciowego. Ból jąder po zahamowaniu rzeżączki. Brodawki za żołędzią prącia; z owrzodzeniami w innych miejscach (sykoza). Krosty na narządach płciowych i udach. Kiła.

16. Żeńskie narządy płciowe

Miesiączka z wodnistą krwią. Silne parcie ku dołowi w pochwie. Przewlekłe zapalenie macicy z uczuciem ciężaru pociągającego za kość ogonową. Wysiew wyprysków na narządach płciowych. Świąd sromu.

17. Narządy oddechowe

Nieżyt z podrażnieniem wywołującym kaszel, obfitym nagromadzeniem śluzu i rzężeniem śluzowym w klatce piersiowej. Chrypka. Bolesna tkliwość krtani przy dotyku. Kaszel wywołany gwałtownym łaskotaniem w tchawicy. Dziecko kaszle, kiedy się złości. Napady kaszlu z duszącym zahamowaniem oddechu (kaszel duszący). Duszność zmuszająca chorego do przyjęcia pozycji siedzącej. Skrócenie oddechu wskutek zahamowania odkrztuszania. Napady duszenia się z uczuciem gorąca w okolicy serca. Krztusiec, poprzedzony płaczem dziecka albo występujący po jedzeniu lub piciu bądź podczas rozgrzewania się w łóżku; po napadzie senność. Kaszel z gorącem i wilgotnością dłoni oraz potem na głowie, głównie na czole. Kaszel z wymiotami treścią pokarmową po posiłku. Głuchy kaszel z rzężeniem śluzowym w klatce piersiowej. Kaszel z odkrztuszaniem śluzu, niekiedy tylko w nocy, głównie po północy.

18. Klatka piersiowa

Aksamitne uczucie w klatce piersiowej. Częste napady utrudnionego oddychania, zwłaszcza wieczorem albo rano w łóżku, niemal aż do uduszenia. Skrócenie oddechu. Utrudnione oddychanie. Porażenie płuc. Pełen lęku ucisk klatki piersiowej z uczuciem gorąca, które wznosi się ku sercu. Rzężenie śluzowe w klatce piersiowej podczas oddychania. Napadowy ból jak od otarcia w klatce piersiowej, zwłaszcza po l. stronie. Ból reumatyczny po l. stronie klatki piersiowej. Uczucie pieczenia w klatce piersiowej, wznoszące się do gardła. Zapalenie płuc. Wysypka prosówkowa na klatce piersiowej.

19. Serce i tętno

Widoczne, pełne lęku kołatanie serca (także bez lęku), czasem podczas wypróżnienia. Kołatanie serca przy luźnych stolcach. Gorąco w okolicy serca i wznoszące się od niego ciepło. Uczucie zimna w naczyniach krwionośnych. Tętno: twarde, szybkie i drobne albo słabe, szybkie i drżące; drobne, nitkowate; niewyczuwalne. Skręcanie, drążenie i uderzenia w okolicy serca w nocy, które ustają dopiero po wystąpieniu potu.

20. Szyja i grzbiet

Osłabienie mięśni szyi uniemożliwiające utrzymanie głowy prosto. Wysypka prosówkowa na karku. Ból grzbietu i lędźwi podczas siedzenia, jak ze zmęczenia. Bardzo silny ból w okolicy krzyżowo-lędźwiowej; najmniejsza próba poruszenia się wywołuje odruchy wymiotne i zimny, lepki pot. Ból kości krzyżowej z uczuciem kulawizny. Uczucie, jakby na końcu kości ogonowej wisiał ciężki ładunek, stale ciągnący ku dołowi. Ból reumatyczny grzbietu.

21. Kończyny

Uczucie ciężkości kończyn, po którym występuje wysypka trądowa. Kończyny nadmiernie zmęczone; uczucie nadchodzi od grzbietu. Podrzucanie kończyn podczas snu przy luźnych stolcach. Drobne owrzodzenia na opuszkach palców rąk i stóp, szerzące się, z sinymi brzegami (trąd).

22. Kończyny górne

Trzeszczenie w stawach barkowych z rozdzierającym bólem ramion, rozciągającym się do rąk. Nadmierne uczucie ciężkości ramion. Szarpnięcia mięśni ramion i rąk. Wysypka prosówkowa na ramionach. Swędzące wypryski na ramionach i nadgarstkach. Czerwone plamy na rękach, podobne do ukąszeń pcheł. Drżenie rąk. Zimno rąk. Lodowate zimno opuszek palców, jakby były martwe. Końce palców martwe, suche i twarde. Ciemnożółte plamy na palcach. Wykrzywienie palców.

23. Kończyny dolne

Uczucie ciężkości i bóle reumatyczne bioder oraz nóg. Bolesne osłabienie stawu kolanowego rano w łóżku. Obrzęk wodny lewego stawu kolanowego. Napięcie ścięgien podkolanowych i ścięgien na grzbiecie stopy podczas chodzenia. Kurcz łydki. Zimno stóp. Drętwienie stóp podczas siadania.

24. Objawy ogólne

Bóle reumatyczne (gorączka) z potem, który nie przynosi ulgi. Zapalenie narządów wewnętrznych. Dolegliwości żołądkowe i żółciowe. Rozdzierające i ciągnące bóle artretyczne oraz reumatyczne w kończynach, z uczuciem jak po złamaniu. Nagromadzenie płynu maziowego w stawach. Skurcz kończyn. Szarpnięcia mięśni. Konwulsyjne szarpnięcia i kurcze. Napady padaczkowe. Drżenie kończyn; długotrwałe drżenie głowy i rąk po każdym wysiłku lub ruchu. Drżenie wewnętrzne. Przeszywające bóle w żylakach. Nasilenie objawów podczas siadania albo pozostawania w pozycji siedzącej oraz przy wstawaniu z siedzenia. W niektórych postaciach astmy chory musi siedzieć na krześle i opierać głowę na stole. W niektórych postaciach zapalenia płuc wyczerpanie jest tak wielkie, że chory stale zsuwa się w łóżku. Uczucie ciężkości wszystkich kończyn i wielka ociężałość. Gwałtowne pulsowanie w całym ciele. Znaczne wyczerpanie, osłabienie i nadmierne znużenie; chory czuje się najlepiej, gdy siedzi nieruchomo i nic nie robi. Dziecko stale chce być noszone. Omdlenie. Nadmierna tkliwość całego ciała. Dziecko przy dotknięciu wydaje przeszywające krzyki.

25. Skóra

Świąd skóry. Swędzące wypryski i wysypka prosówkowa. Wysypki podobne do świerzbu. Wysiew krost jak w ospie rzekomej, wielkości grochu, wypełnionych ropą, z czerwoną obwódką (jak w ospie prawdziwej), które następnie pokrywają się strupem i pozostawiają bliznę. Świąd wokół zastarzałych owrzodzeń. Wysypka krostkowa na różnych częściach ciała, pozostawiająca sinoczerwony ślad.

26. Sen

Nagląca skłonność do snu w ciągu dnia, z częstym przeciąganiem się i ziewaniem. Nieprzezwyciężona senność z głębokim, otępiającym snem. Rano uczucie, jak po niedostatecznej ilości snu. Opóźnione zasypianie i nocna bezsenność. Lekki sen z licznymi fantastycznymi snami. Dużo mówienia przez sen. Krzyki podczas snu, z nieruchomym spojrzeniem i drżącymi kończynami. Wstrząsy i uderzenia podczas snu, wywołujące szarpnięcia — czasem pojedynczej kończyny, innym razem całego ciała. Podczas snu leżenie na plecach z lewą ręką wsuniętą pod głowę.

27. Gorączka

Przewaga dreszczy i zimna. Dreszcze z nadmierną bladością twarzy i drżeniem całego ciała. Gwałtowne, lecz krótkotrwałe gorąco, poprzedzone długotrwałym dreszczem; gorzej po każdym wysiłku; albo długotrwałe gorąco z letargiem i następującym po krótkotrwałym dreszczu potem na czole. Palące gorąco całego ciała, głównie głowy i twarzy, nasilane przez najmniejszy ruch. Tętno szybkie i słabe albo pełne; twarde i przyspieszone; niekiedy drżące. Po ustąpieniu gorączki tętno często staje się wolne i niewyczuwalne. Najmniejszy wysiłek przyspiesza tętno. Gorączka z brakiem pragnienia i nadmierną sennością. Obfity, częsty, a niekiedy zimny pot. Pot na zajętych częściach ciała. Obfity pot nocny. Pot na całym ciele. Pot często zimny i lepki. Gorączki przerywane ze stanem letargicznym.