canadensis. Krwiowiec kanadyjski. Puccoon. N. O. Papaveraceæ. Nalewka ze świeżego korzenia. (Stosowano również żywicę, liście, nasiona, torebki nasienne, sproszkowany korzeń i wyciśnięty sok.) Acetum.

Kliniczne

Alkoholizm / Afonia / Astma / Pierś, guz / Zapalenie oskrzeli / Rak / Nieżyt / Klatka piersiowa, bóle / Klimakterium / Przeziębienie / Krup / Głuchota / Błonica / Bolesne miesiączkowanie / Dyspepsja / Ucho, polip / Uderzenia gorąca, klimakteryczne / Przewlekła wydzielina z cewki moczowej / Ziarnistość powiek / Krwioplucie / Ból głowy / Grypa / Zapalenie rogówki / Kaszel wątrobowy / Miesiączka, bolesne piersi w jej trakcie / Paznokcie, owrzodzenie / Neuralgia / Obrzęk głośni / Zapalenie oczu / Zapalenie gardła / Suchoty kwitnące / Odma macicy / Zapalenie płuc, ostre / Polip / Ciąża, dolegliwości w jej trakcie / Zgaga / Ropień okołomigdałkowy / Reumatyzm / Zatrucie Rhus / Bark, reumatyzm / Węch, omamy węchowe; utrata węchu / Żołądek, nerwica / Kiła / Szumy uszne / Guzy / Wymioty / Zastrzał / Krztusiec

Charakterystyka

Sangwinaria kanadyjska, zwana krwawym korzeniem lub puccoon, pospolicie występująca w całych Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, jest jedynym przedstawicielem rodzaju Sanguinaria z rodziny Papaveraceæ. Jest rośliną zielną o grubym, rozgałęzionym kłączu, pełzającym pod ziemią; wczesną wiosną z końców jego drobnych bocznych odgałęzień wyrasta pojedynczy liść na długim ogonku oraz druga szypułka z pojedynczym kwiatem. Liść, gdy wydostaje się z ziemi, otacza pąk kwiatowy; ma od pięciu do dziewięciu tępo zakończonych klap, początkowo jest zaokrąglony, później zaś nerkowaty. Indianie amerykańscy używali dawniej pomarańczowego soku z korzenia do smarowania ciała i barwienia rozmaitych przedmiotów domowego użytku. Roślina była również z powodzeniem wykorzystywana przez farbiarzy amerykańskich i francuskich (Treas. of Bot.). Hale pisze o korzeniu: „Jest soczysty, a po przecięciu lub przełamaniu z licznych punktów na powierzchni przekroju wydziela sok o barwie jasnopomarańczowej, a właściwie ciemnocynobrowej, o gorzkawym, ostrym, lecz swoistym smaku, który długo utrzymuje się w ustach i pozostawia uporczywe pieczenie w gardle. Barwa soku z łodygi jest pośrednia między czerwoną a żółtą, podczas gdy sok z łodygi Chel. maj. jest czysto żółty, a z Papaver somnif. [Opium] — biały”. Warto pamiętać o dostrzegalnym podobieństwie między tymi trzema makami, zarówno pod względem ich właściwości leczniczych, jak i fizycznych. Korzeń należy zbierać wczesną wiosną lub późną jesienią. Wyizolowano alkaloid Sanguinarin (identyczny z Chelerythrin z Chelidonium majus), a jego azotan badano oddzielnie. Hale przywołuje pracę dr. Tully’ego, opublikowaną w 1813 roku, w której działanie Sang. opisano jako analogiczne do działania Squills, Senega, Digitalis, Guaiacum i Ammonia, co świadczy o trafnym pojmowaniu zakresu tego leku. W dawkach od ośmiu do dwudziestu granów sproszkowanego korzenia Sang. jest silną trucizną, wywołującą nudności; pieczenie w żołądku; dręczące pragnienie; omdlewanie; zawroty głowy; niewyraźne widzenie; gwałtowne, kurczowe odruchy żołądka i obfite wymioty, po których następuje niepokojące wyczerpanie. S. L. Mitchell opisał śmiertelne zatrucie czterech robotników, którzy wypili nalewkę, biorąc ją omyłkowo za brandy. Wkrótce wszystkich ogarnęły silne, dręczące i palące bóle żołądka i jelit, z intensywnym pragnieniem. „Pieczenie” jest jednym z głównych objawów przewodnich tego leku i występuje w wielu różnych częściach ciała. Winterburn opublikował (H. M. vii. 532) dwa przypadki ilustrujące to wskazanie w okolicy żołądka: (1) Pan F., lat 48, o temperamencie sangwiniczno-żółciowym, energiczny i subtelny, od kilku miesięcy cierpiał na bóle żołądka. Jasnowidz zalecił mu „odwar z krwawego korzenia i sadźca przerośniętego, po łyżce stołowej”. Każda dawka wywoływała „intensywne bóle palące w żołądku, trwające godzinami”, toteż kurację trzeba było przerwać. Kilka tygodni później zasięgnięto porady Winterburna, który stwierdził następujący stan: pieczenie w nadbrzuszu z uciskiem, < w nocy, pojawiające się jednak wkrótce po położeniu się i zmuszające chorego do wstania. Odbijanie nie przynosiło >. Apetyt duży; jelita leniwe, każdego ranka niezadowalające wypróżnienie, pozostawiające uczucie dyskomfortu. Podczas snu swoisty ból ciągnący w barkach i ramionach, tak że po przebudzeniu pięści były mocno zaciśnięte, a ręce przygięte ku mostkowym końcom obojczyków; następnie występowały osłabienie sprawności i znużenie mięśni. Sang. 200, wybrane po starannym porównaniu z Nux, Graph. i innymi lekami, podawano co wieczór przed snem. Po pierwszej dawce objawy ustąpiły „jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki”, a pacjent wkrótce wyzdrowiał. (2) Pani S., lat 30, przewlekle nadużywająca alkoholu, piła bez przerwy przez trzy tygodnie, po czym wystąpiły wymioty i biegunka. Nux 1x nasilił nudności. Ars. 6 zahamował biegunkę i złagodził intensywne pragnienie, lecz zupełnie nie uspokoił wymiotów. Pacjentka była drażliwa i rozgniewana. Wszystko, co przyjmowała, nawet wodę, natychmiast zwracała. Mniej więcej co dwadzieścia minut występował skurcz żołądka, z odruchem wymiotnym i kaszlem, podczas którego odkrztuszała nieco pienistego śluzu. Napinanie się powodowało silny ból klatki piersiowej i brzucha. Ponadto występowało niezwykle intensywne pieczenie, biegnące od żołądka w górę przełyku aż do gardła, które wydawało się obrzęknięte i suche. Jedyną znośną pozycją było leżenie z nieznacznym zwróceniem na lewy bok. Leżenie na prawym boku było niemożliwe. Wstawanie z pozycji leżącej = zawroty głowy. Policzki i dłonie sine. Pacjentka sądziła, że wkrótce umrze, i nie chciała pozostawać sama. Sang. 200 podawano co dwie godziny. Do wieczora nudności ustały, lecz ból palący utrzymywał się bez zmiany. Najmniejsza cząstka pokarmu powodowała wielką mękę; wydawało się, jakby miejsce wielkości florena było owrzodziałe, a każdy kontakt z nim wywoływał rozdzierający ból. Spała lepiej, lecz następnego ranka obudziła się przerażona. Następnego popołudnia była już w stanie przyjąć odrobinę pokarmu stałego i od tej chwili szybko wracała do zdrowia. Pieczenie jest głównym objawem przewodnim Sang. Pieczenie oczu; uszu. Język i gardło sprawiają wrażenie oparzonych ogniem lub wrzątkiem. Pieczenie dłoni i podeszew. Pieczenie w klatce piersiowej; między piersiami, rozchodzące się strumieniem od piersi ku brzuchowi. Leonard (Min. H. Mag., ii. 295) twierdzi, że „ograniczone pieczenie w klatce piersiowej, po którym zwykle następuje gorąco w całym brzuchu i biegunka”, stanowi silne wskazanie do Sang. w stanach zapalenia płuc. Sang. cechuje również ograniczony rumieniec hektyczny na policzkach, jak w gruźlicy płuc, w której lek ten jest często wskazany. (Sang. wykazuje również „pełną nadziei postawę” chorych na gruźlicę płuc.) Zaczerwieniona twarz, niekiedy ciemnoczerwona lub sina, jest także wyraźną cechą Sang., podobnie jak Op. Sang. oddziałuje na całe drogi oddechowe, drażni błonę śluzową nosa i wywołuje nieżyt nosa z bólem u nasady nosa, utratą lub zaburzeniem węchu oraz nadwrażliwością na zapach kwiatów. W zakresie jego działania mieszczą się grypa, katar sienny, cuchnący zanikowy nieżyt nosa i polipy. Leczono nim zapalenie krtani i krup błoniasty; stwierdziłem też, że odpowiada większej części przypadków kaszlu tchawiczego i oskrzelowego w przebiegu epidemicznej grypy niż jakikolwiek inny lek. Główne cechy to: gwałtowny, suchy kaszel; świsty i gwizdy o metalicznym brzmieniu; odkrztuszenie plwociny niemal niemożliwe. Widziałem kilka takich przypadków, w których Sang. uratował chorych od pozornie nieuchronnej śmierci; poprawa następuje po odkrztuszeniu gęstego czopa śluzowego, który powodował uczucie duszenia się, a którego pacjent był zbyt słaby, by go usunąć. Podobnie jak Chel., Sang. jest lekiem prawostronnym, oddziałującym szczególnie na prawe płuco; odpowiada chorobom płuc z zajęciem wątroby. Po grypie u dzieci często pojawia się kaszel niemal nieodróżnialny od krztuśca. Uważam Sang. za główny lek w takich przypadkach. Jest to również lek na silny kaszel występujący po krztuścu; kaszel powraca przy każdym nowym przeziębieniu. Sang. działa także silnie na ścianę klatki piersiowej, mostek i gruczoły sutkowe. Podobnie jak Chel., cieszy się opinią leku na raka, polipy i nowotwory. Widziałem, jak guzy piersi zmniejszały się pod jego działaniem. Wydzieliny przy Sang. cechują się cuchnącą wonią i drażniącym charakterem; cuchnące są również oddech i gazy jelitowe. Miesiączka o cuchnącej woni, krew jasnoczerwona; później krew ciemniejsza i mniej cuchnąca. Przed miesiączką świąd pach. Wykwity na twarzy młodych kobiet, szczególnie podczas skąpej miesiączki. Zaburzenia klimakteryczne: uderzenia gorąca; upławy; bolesne powiększenie piersi. Bóle głowy przy Sang. są niezwykle intensywne i mają kilka znamiennych cech. Są (1) okresowe — występują co siódmy dzień; (2) rozpoczynają się rano, nasilają do południa, a następnie słabną; (3) mają charakter rozpierający albo towarzyszy im wrażenie, jakby oczy miały zostać wyciśnięte; (4) rozpoczynają się w potylicy, szerzą ku górze i przodowi, po czym umiejscawiają nad prawym okiem; (5) przypominają błyskawicę w potylicy; (6) > po śnie; (7) powracają w okresie klimakterium. Hering opisywał ból głowy przy Sang. jako „amerykański ból migrenowy”: napływ krwi powodujący omdlewanie i nudności, bóle przeszywające lub tętniące. Chory nie znosi ani światła, ani zapachów, ani nawet najmniejszego wstrząsu, choćby wywołanego przez osobę przechodzącą przez pokój; w szczycie bólu głowy występują wymioty treścią pokarmową i żółcią; ból jest tak gwałtowny, że pacjentka traci zmysły albo szuka ulgi, przyciskając głowę do poduszki lub uciskając ją rękami. Cooper podaje jako objaw kluczowy: „Gdy pozostaje bez jedzenia, dostaje żółciowych bólów głowy”. Sang. cechuje również neuralgia twarzy > po uklęknięciu i mocnym przyciśnięciu głowy do podłogi; ból rozchodzi się we wszystkich kierunkach od szczęki. Sang. silnie oddziałuje na uszy. Cooper przekazał mi następujący przypadek: dziewiętnastoletnia dziewczyna od trzech lat, od czasu płonicy, cierpiała na dolegliwości gardła, a ostatnio na narastającą głuchotę; szumy w całej głowie oraz zawroty głowy i nagłe uderzenia gorąca w ciągu dnia; miesiączka zbyt częsta i obfite upławy; chodzenie sprawia jej ból z powodu bólu pleców; z tego powodu musiała porzucić nauczanie; słaby apetyt wskutek bólów głowy i szumów usznych; często odczuwa ból za kątami żuchwy oraz ma obrzęki gruczołów. Wszystkie objawy ustąpiły po pojedynczej dawce Sang. Ø, choć początkowo upławy się nasiliły. Według Coopera objawem kluczowym jest „uczucie pełności i tkliwość za kątem żuchwy”. Sang. wywołuje liczne objawy reumatyzmu, lecz najbardziej charakterystyczny jest ból reumatyczny prawego ramienia i barku; chory nie może unieść ramienia, < w nocy. Bóle w miejscach, gdzie kości są najsłabiej osłonięte tkankami. Swoiste odczucia to: jakby porażenie. Jakby czoło miało pęknąć. Jakby przez czoło przebiegała opaska. Jakby głowa była ciągnięta ku przodowi. Jakby przez głowę przeszywał prąd elektryczny. Jakby skronie i skóra głowy żyły niepowstrzymanym tętnieniem. Jakby oczy miały zostać wyciśnięte. Jakby w oczach znajdowały się włosy. Jakby znajdowała się w jadącym i wstrząsającym nią wagonie kolejowym oraz jakby wszystko wokół niej poruszało się szybko i chaotycznie. Ból jak przy maksymalnym napinaniu liny za pomocą kołowrotu. Język jakby oparzony. Koniec języka jakby sparzony. Język jakby stykał się z czymś gorącym. Gardło jakby obrzęknięte. Gardło tak suche, że wydaje się, jakby miało popękać. Gardło jakby oparzone ogniem lub wrzątkiem. Jakby w żołądku znajdowała się jakaś twarda substancja. Zaciskanie w dołku podsercowym jak przy duszeniu się. Jakby w dolnej części odbytnicy znajdowała się masa. Jakby górna część klatki piersiowej była nadmiernie wypełniona krwią. Krtań jakby obrzęknięta. F. Nichol, opisując Hale’owi swoje doświadczenia ze stosowaniem Sang. w krupie, podaje, że zgodnie z zaleceniem Paine’a, eklektyka, używał roztworu Sanguinarin w occie i uznał ten preparat za najskuteczniejszy. Objawy są < od dotyku. [Bolesna nadwrażliwość jest bardzo charakterystyczna dla Sang.: żyły skroniowe boleśnie wrażliwe; głowa i oko bardzo bolesne; brodawki sutkowe obolałe.] Mocny ucisk >; (w neuralgii chory musi uklęknąć i mocno przycisnąć głowę do podłogi). Najmniejszy wstrząs <. Podnoszenie = lumbago. Leżenie > reumatyzm i ból głowy, lecz < kaszel i większość innych dolegliwości. Kaszel <. Leżenie z nisko ułożoną głową < kaszel. Leżenie na lewym boku >. Leżenie na prawym boku <. Siadanie i oddawanie gazów > kaszel. Ruch; szybkie obracanie głowy; obracanie się w łóżku; schylanie się; kaszel; wysiłek fizyczny <. Chory nie może unieść ramienia od boku, lecz może poruszać nim wahadłowo w przód i w tył (w reumatyzmie). Jedzenie <. Pozostawanie bez jedzenia = ból głowy. Odbijanie > (splątanie umysłowe). Połykanie <. Wymioty > (nudności; ból głowy). Palenie tytoniu = czkawka, < w nocy. > po śnie. Ból głowy < w dzień, od wschodu do zachodu słońca. Zimne, świeże powietrze >. Zimny pokój < kaszel. Wilgotna pogoda <. Prawa strona jest zajęta silniej niż lewa. Objawy przechodzą z prawej strony na lewą. Okresowość jest bardzo wyraźna.

Relacje

Neutralizuje działanie: Opium. Zgodny z: Bell. (szkarlatyna). Porównaj: Botan., Chel., Op. W reumatyzmie prawego mięśnia naramiennego Mg. c. (lewego — Fer., Nx. m.). Ból głowy biegnący od potylicy ku przodowi i umiejscawiający się nad (prawym) okiem — Spi. (nad lewym okiem), Sill., Sep. (nad obojgiem oczu); biegnący ku przodowi — Gels., Lac c.; (ku tyłowi — Anac., Bry., Chi. s., Naj., Nux). Ból głowy > od silnego ucisku — Chi., Indg., Mg. m. Napady bólu głowy kończące się obfitym oddaniem moczu — Ign., Gels., Ver. Miesiączkowy ból głowy — Sep. (u Sep. skąpe krwawienie; u Sang. obfite). Cuchnący oddech z kaszlem — Caps. Omdlenie wskutek zapachów — Pho., Ig., Val., Nux. Prawostronny, pulsujący, zastoinowy ból głowy, < od światła i hałasu — Bell. (Bell. ma „zimne stopy, gorącą głowę” i > w pozycji siedzącej z podparciem; ból głowy Sang. ma bardziej żołądkową postać i jest > w pozycji leżącej), Meli. Okresowe bóle głowy z nudnościami — Ir. v. (Ir. v. co ósmy dzień; co siódmy — Saba., Sang., Sil., Sul.). Zapalenie płuc — Ver. v. (wyraźniejsze pobudzenie tętnicze), Pho., Ant. t. (twarz sina, krew przesycona dwutlenkiem węgla, rzężący kaszel), Sul. (niepełne ustępowanie zmian zapalnych). (U Sang. plwocina jest bardzo cuchnąca, nawet dla chorego). Reumatyzm prawego stawu skokowego — Chel. > Leżenie na lewym boku — Lil. t. Bolesność przy dotyku miejsc, w których wcześniej występował ból — Lcprs. Nadwrażliwość na nagłe dźwięki — Brx. Szarpnięcia lub podskakiwanie, jakby od czegoś żywego w żołądku — Croc. Odma maciczna — Lyc., Bov. Kaszel wątrobowy (Scil. — kaszel śledzionowy). Ból w kościach pokrytych jedynie skórą — Rh. ven. Polipy krtani i nosa — Sang. n., Pso., Teuc. Wykwity na twarzy młodych kobiet podczas skąpej miesiączki — Bels., Calc., jamb., Pso. Dolegliwości prawostronne; przechodzące z prawej na lewą stronę — Lyc., Chel. > Po śnie — Pho.

1. Umysł

Gniewna drażliwość; posępność. Niepokój i lęk poprzedzające wymioty. Splątanie myśli, > po odbijaniu. Ociężałość umysłowa, osłupienie, uczucie ciężkości, senność. Pełen nadziei, optymistycznie przekonany o wyzdrowieniu. Odrażające wyobrażenia. Stan marzycielskiego zamyślenia z otwartymi oczami.

2. Głowa

Zawroty głowy: straszliwe; przy szybkim poruszaniu głową i spoglądaniu w górę; z nudnościami, omdleniem i bólem głowy; z dzwonieniem w uszach; przy wstawaniu z pozycji siedzącej lub po schyleniu się; przy szybkim obracaniu głowy; z niewyraźnym widzeniem; z tępym i ciężkim uczuciem w żołądku, jakby znajdował się w nim jakiś twardy przedmiot; podczas zimnej pogody; podczas snu; w okresie przekwitania. Przy nagłym położeniu się dostaje zawrotu głowy; pojawia się ból po lewej stronie pleców w pobliżu talii, jakby od śledziony; zaparcie; plamista cera (wyleczono kobietę, lat 32. R. T. C.). Uczucie ciężkości w głowie. Napływ krwi do głowy, ze świstem w uszach; uderzenia gorąca; gromadzenie się wody w ustach. Ból całej głowy od godz. 17 do północy; potem ustępuje; następnie nudności (wymioty) od godz. 17 do północy (agg. R. T. C.). Ból głowy z bólami reumatycznymi i sztywnością kończyn oraz szyi. Okresowy ból głowy z nudnościami; z wymiotami żółcią; rozpoczyna się rano, < w ciągu dnia, trwa do wieczora; < od ruchu, schylania się, hałasu i światła; znośny tylko podczas nieruchomego leżenia, > po śnie lub po wymiotach; szczególnie silny nad prawym okiem. Ból głowy powraca okresowo. Uczucie ciężkości w głowie od szczytu głowy do środka czoła, z uciskiem w gładziznie i brzęczeniem w głowie; oczy matowe. Straszliwy ból czoła i środkowej części szczytu głowy, jakby wywołany nadchodzącym katarem, który jednak nie występuje, z uciskiem w oczach; oczy pieką i poruszają się z trudem. Straszliwy ból głowy podczas gorączki. Tępy, uciskowy czołowy ból głowy. Ból głowy, jakby czoło miało pęknąć, z dreszczem i pieczeniem w żołądku. Czołowy ból głowy rozciągający się do kości policzkowych. Ból głowy lub neuralgia nad prawym okiem. Ból głowy, jakby głowa miała pęknąć albo oczy miały zostać wypchnięte; > podczas chodzenia na świeżym powietrzu. Ból głowy z dreszczami przebiegającymi po ciele. Ból głowy rozpoczyna się w potylicy, szerzy ku górze i umiejscawia nad prawym okiem. Promieniście rozchodzący się ból głowy, ciągnący od szyi ku górze. Ból głowy z nudnościami i dreszczowością, po którym następują uderzenia gorąca biegnące od głowy do żołądka. Ból głowy z zaczerwienieniem twarzy. Punktowe bóle głowy. Bóle głowy szybko przenoszące się z jednego miejsca na drugie, niczym porażenia prądem. Pulsowanie w głowie (pulsujący ból głowy), z gorzkimi wymiotami, < od ruchu. Ból głowy wznoszący się od szyi. Uczucie, jakby głowa była ciągnięta ku przodowi. Rozdęcie żył na głowie, zwłaszcza na skroniach; żyły wyczuwalne dotykiem i bolesne. Uczucie ruchomości skóry głowy. Głowa bardzo bolesna przy dotyku w miejscach, w których wcześniej występował ból. Rozdęcie żył na skroniach; bolesność przy dotyku.

3. Oczy

Neuralgia w lewym oku i nad nim. Pieczenie i łzawienie prawego oka, bolesnego przy dotyku, po czym występuje katar. Ostre zapalenie spojówek z wybroczynami, ze skłonnością do rozwoju jaglicy. Zapalenie brzegów powiek. Piekąca suchość oczu, po której następuje obfite łzawienie. Przekrwienie siatkówki z zaczerwienieniem twarzy i zastoinowym bólem głowy. Żółte twardówki; żółtaczka. Nieżytowe zapalenie oczu, ziarniste powieki. Zaczerwienienie oczu rano. Twarde obrzmienie nad brwiami, podobne do raka twardego. Oczy widzą niewyraźnie, z uczuciem, jakby znajdowały się w nich włosy. Ból gałek ocznych przy poruszaniu nimi. Gałki oczne bolesne, z przeszywającym je bólem i niewyraźnym widzeniem. Gwałtowne migotanie przed oczami. Mgła lub obłok przed oczami.

4. Uszy

Pieczenie uszu z zaczerwienieniem policzków. Ból ucha z bólem głowy, dzwonieniem w uszach i zawrotami głowy. Brzęczenie i szum w uszach z bolesną nadwrażliwością na nagłe dźwięki u kobiet w okresie przekwitania. Trzaskanie w prawym uchu podczas głaskania policzka. Każde uderzenie młota słyszane w pobliżu kuźni wywołuje ból prawego ucha. Żyła na prawej skroni nabrzmiewa u pięćdziesięcioletniej kobiety cierpiącej na neuralgię i długotrwałą głuchotę naczyniową; po jednej dawce Sang. Ø słuch przez sześć dni poprawia się w uderzającym stopniu, po czym wraca do poprzedniego stanu (R. T. C.). Choroby gardła powodujące głuchotę i ból ucha. Działa silnie na lewą trąbkę Eustachiusza (Hydrast. na prawą); działa szczególnie na komórki sitowe (R. T. C.). Wzmożone zaczerwienienie ucha zewnętrznego, z brzęczeniem i szumem w uszach wskutek wzmożonego przepływu krwi przez struktury ucha. Pieczenie uszu; policzki czerwone. Polip ucha.

5. Nos

Katar z obfitą wodnistą wydzieliną i częstym kichaniem; < po prawej stronie. Gorąco w nosie; katar, podrażnienie gardła jak od otarcia, ból w klatce piersiowej, kaszel, a w końcu biegunka. Katar wodnisty, gryzący; z mrowieniem; z bólem z uczuciem ciężkości u nasady nosa i kłuciem w nosie. Suchy katar, jak po nagłym przeziębieniu. Na przemian katar z wydzieliną i suchy. Zapach w nosie przypominający pieczoną cebulę. Katar różany z następczą astmą; nudności i omdlewanie od zapachu kwiatów. Utrata węchu i smaku. Niechęć do zapachu syropu. Polip nosa.

6. Twarz

Ograniczone zaczerwienienie jednego lub obu policzków. Bladość twarzy ze skłonnością do wymiotów. Ból policzka. Kłucia po lewej stronie twarzy z bólami czoła. Neuralgia szczęki górnej, rozciągająca się do nosa, oka, ucha, szyi i bocznej części głowy; bóle przeszywające, palące; chory musi uklęknąć i mocno przyciskać głowę do podłogi. Twarz obrzękła, z uczuciem sztywności i pełności. Żyły rozdęte, w dotyku wydają się sztywne i bolesne. Drgania policzków w kierunku oczu. Sztywność stawów szczęk. Uczucie pełności i tkliwość za kątami żuchwy (objaw kluczowy. R. T. C.). Czerwone policzki: z pieczeniem uszu; z kaszlem. Wargi wydają się suche. Dolna warga piecze, jest obrzęknięta, twarda i pokryta pęcherzami; pęcherze zasychają, tworząc strupy, które odpadają.

7. Zęby

Ból w zębach z ubytkami, zwłaszcza gdy dotyka ich pokarm. Ból zębów po dłubaniu w nich. Ból zębów próchnicowych po wypiciu czegoś zimnego. Rozchwianie zębów (z obfitym ślinieniem). Krwawiące, gąbczaste, grzybiaste dziąsła.

8. Jama ustna

Kłucie na końcu języka. Język sprawia wrażenie oparzonego lub obolałego; pokryty jest białym nalotem. Język pokryty białym nalotem, ze śluzowatym, tłustym smakiem. Czerwona smuga przez środek języka. Koniec języka piecze jak po sparzeniu. Kłucie w końcu języka. Kłucia po lewej stronie języka. Pełzanie na końcu języka, po którym przy przebudzeniu następuje uczucie ściągania całego języka. Suche, gryzące odczucia, rozpoczynające się po prawej stronie i obejmujące cały język. Mrowienie na języku i podniebieniu twardym, jak po żuciu Mezereum. Słodycze mają gorzki smak, po czym występuje pieczenie w cieśni gardzieli. Utrata węchu i smaku, z uczuciem oparzenia języka. Bolesność dziąseł i podniebienia. Cuchnący oddech, lepkość w jamie ustnej, oblepione zęby. Białe plamy na błonie śluzowej.

9. Gardło

Owrzodziała bolesność gardła, jakby śluzówka była surowa i odarta. Uczucie obrzmienia gardła podczas połykania, < po prawej stronie. Gardło wydaje się obrzmiałe aż do uczucia duszenia się; bezgłos. Zapalenie migdałków; sprzyja ropieniu. Gardło tak suche, jakby miało popękać. Uczucie suchości w gardle (z łaskoczącym kaszlem), nie > po piciu. Uczucie w gardle, jak po sparzeniu gorącym napojem. Języczek bolesny i piekący. Pieczenie gardła i przełyku. Gorąco w gardle > przy wciąganiu zimnego powietrza. Zapalenie gardła. Uczucie ciepła w cieśni gardzieli, zwłaszcza w podniebieniu miękkim. Pieczenie w cieśni gardzieli, rozciągające się do środkowej części okolicy mostka.

10. Apetyt

Pragnienie czegoś, lecz sam nie wie czego, z utratą apetytu; chce potraw pikantnych, korzennych. Utrata apetytu ze znacznym osłabieniem trawienia. Niechęć do masła, po którym pozostaje słodkawy smak. Cukier ma gorzki smak i = pieczenie. Dręczące pragnienie. Słodycze <, = pieczenie. Wkrótce po jedzeniu: uczucie pustki; utrudnione oddychanie, nudności, zgaga z napływem wodnistej treści do ust, osłabienie niemal do omdlenia i zimny pot aż do północy — już po niewielkiej ilości pokarmu. Jeśli pozostaje bez jedzenia, dostaje żółciowych bólów głowy (objaw kluczowy. R. T. C.).

11. Żołądek

Pieczenie w żołądku z bólem głowy. Zapalenie żołądka. Uczucie pustki w żołądku wkrótce po jedzeniu (uczucie omdlewania i gorączkowania). Bolesność i ucisk w nadbrzuszu; < po jedzeniu. Czkawka podczas palenia. Skurczowe odbijanie gazów. Częste cuchnące odbijanie ze skłonnością do wymiotów i bladością twarzy. Zgaga. Nudności, które nie są > po wymiotach. Skrajne nudności z obfitym ślinieniem i ciągłym spluwaniem. Nudności z bólem głowy oraz z dreszczem i gorącem. Wymioty poprzedzone niepokojem. Wymioty: gorzką wodą; kwaśnymi, gryzącymi płynami i treścią pokarmową; robakami; z pragnieniem jedzenia w celu uśmierzenia nudności. Wymioty i biegunka. Nagłe napady zaciskania w dołku podsercowym, jakby powodującego duszenie. Uczucie zupełnej pustki z bólem głowy połączonym z nudnościami. Szarpnięcia lub podskakiwanie w żołądku, jakby od czegoś żywego. Nerwica żołądka. Ból w dołku podsercowym, schodzący do jelit i powodujący burczenie.

12. Brzuch

Gorący strumień biegnący z klatki piersiowej w kierunku wątroby. Uczucie, jakby gorąca woda przelewała się z klatki piersiowej do brzucha, po czym następuje biegunka. Tępe pieczenie w prawym podżebrzu i klatce piersiowej. Obudził się z silnym bólem w okolicy śledziony. Silne kłucia w śledzionie. Ból w lewym podżebrzu; < od kaszlu, > od ucisku i leżenia na lewym boku. Żółtaczka. Kaszel wątrobowy. Kolka z odrętwieniem czynnościowym wątroby. Pulsowanie i skurcze w brzuchu. (Wzdęcia, kaszel i kichanie. R. T. C.). Wzdęcie brzucha od gazów wieczorem, z uchodzeniem gazów przez pochwę (ujście macicy rozszerzone). Pulsowanie w brzuchu. Stwardnienie w brzuchu. Tnący ból brzucha biegnący od prawej do lewej strony dołu biodrowego, a stamtąd do odbytnicy. Tętnienie w brzuchu. Bóle przeszywające jelita i rozciągające się do kończyn dolnych, po południu. Pchnięcia jak nożem w brzuchu, po których następują wodniste stolce. Kurcz przemieszczający się z miejsca na miejsce.

13. Stolec i odbyt

Bezskuteczne parcie na stolec; potem wymioty. Parcie na stolec po południu, lecz uchodzą tylko gazy. Dręczące, tnące, skurczowe odczucie w odbytnicy wieczorem; powracało przez kilka dni. Bezskuteczne parcie z uczuciem grubej masy w odbycie; powtarzane kilkakrotnie w ciągu dnia bez oddania stolca. Biegunkowe stolce z dużą ilością gazów. Obfite stolce barwy zielonego jabłka, z cuchnącymi gazami i nagłym parciem (agg. R. T. C.). Częste oddawanie bardzo cuchnących gazów. Kolka, po której następuje biegunka. Biegunka z ustąpieniem kataru, nieżytu albo bólu w klatce piersiowej i kaszlu. Stolce zawierające niestrawione resztki. Czerwonka. Naprzemienne biegunka i zaparcie. Zaparcie; stolec w twardych grudkach. Hemoroidy.

14. Narządy moczowe

Tępy, ciężki ból w okolicy obu nerek. Ból od nerek przenika do prawego dołu biodrowego, następnie przeszywa esicę aż do odbytnicy. Częste i obfite nocne oddawanie moczu; mocz przejrzysty jak woda. (Zatrzymanie moczu wskutek piasku i kamienia moczowego.). Następnego dnia mocz gęsty i biały (agg. po 200. R. T. C.). Obfite oddawanie moczu trwa przez całą noc, przy znacznej poprawie (>) objawów ze strony klatki piersiowej (u pewnej kobiety. R. T. C.). Bardzo obfity mocz w nocy, z bólem w lewym podżebrzu; < od kaszlu; > od ucisku i leżenia na lewym boku. Mocz: ciemnożółty; intensywnie zabarwiony, z czerwonym osadem. Ardor urinæ.

15. Męskie narządy płciowe

Pieczenie żołędzi. Polucje przez dwie kolejne noce; po nich czuł się bardzo dobrze. Przewlekły wyciek z cewki moczowej; stare przypadki. Serowata wydzielina z żołędzi (kiła).

16. Żeńskie narządy płciowe

Zaburzenia klimakteryczne, zwł. napady gorąca oraz żrące, cuchnące upławy. Pieczenie dłoni i podeszew w okresie przekwitania, zmuszające do zrzucania odzieży. Bolesne powiększenie piersi w okresie przekwitania. Bóle brzucha, jakby miała nadejść miesiączka. [Opóźniająca się miesiączka, uczucie zimna, po którym następują napady gorąca oraz sporadyczne kołatanie serca, uczucie omdlenia, zawroty głowy, nudności i gwałtowne wymioty, pieczenie w przełyku, neuralgia w prawej skroni, lewej piersi (mamma) i kończynach dolnych, sporadyczny męczący kaszel oraz ból żołądka. Carmichæl.]. Miesiączka zbyt wczesna, z odpływem czarnej krwi. Miesiączka: obfitsza niż zwykle; z prawostronnym bólem głowy; występująca nocą, bardzo cuchnąca, gnilna, jasnoczerwona, krzepnąca w skrzepy, pod koniec ciemniejsza i mniej cuchnąca. Brak miesiączki. Krwotok maciczny. Bolesne miesiączkowanie u osób słabych, ospałych, ze skłonnością do przekrwienia płuc, wątroby lub głowy. Ból palący między piersiami po południu, < po prawej stronie. Przeszywające bóle w piersiach oraz ból gruczołów sutkowych jak od otarcia. Brodawki sutkowe obolałe i bolesne. Kłucia w brodawkach sutkowych, zwł. prawej. Ostry, przenikający ból w prawej piersi, tuż pod brodawką; < przy głębokim wdechu, pewna duszność. Ból w prawej piersi rozciąga się do barku; chora z trudem może położyć rękę na głowie. Zagrożenie poronieniem; bóle lędźwi przechodzące przez okolicę nadbrzuszną i okolice biodrowe, a następnie w dół ud. Hydrops uteri.

17. Narządy oddechowe

Suchość gardła i wrażenie, jakby krtań była obrzęknięta; z odkrztuszaniem gęstego śluzu. Bezgłos z obrzękiem gardła. Obrzęk krtani. Łaskotanie w gardle wieczorem, po położeniu się, z suchym, męczącym kaszlem i bólem głowy. Uczucie pełzania schodzące za mostkiem. Podrażnienie tchawicy wtórne do choroby serca. Krup: ochrypły, stłumiony kaszel; zupełny bezgłos; kaszel skurczowy, bolesny piejący wdech, oddech strydorowy. Kaszel suchy, z łaskotaniem w dołku nadmostkowym. Dręczący, skurczowy, wyczerpujący kaszel. Suchy kaszel budzi chorego ze snu i nie ustępuje, dopóki nie usiądzie on wyprostowany w łóżku i nie odejdą gazy zarówno górą, jak i dołem. Nieustanny, silny kaszel, z wyraźnie odgraniczonym zaczerwienieniem policzków i bólem w klatce piersiowej; z nieżytem nosa, po którym następuje biegunka. Kaszel u starszych mężczyzn z bólem lewego ucha oraz bólami biegnącymi z lewej strony gardła do ucha. Plwocina: lepka; trudna do odkrztuszenia; rdzawa; skrajna duszność; zwątrobienie płuca. Oddech i plwocina cuchną tak bardzo, że wyczuwa to nawet sam chory. Gruźlica płuc; plwocina i oddech wyjątkowo cuchnące. Krztusiec. Silny kaszel po krztuścu; kaszel powraca za każdym razem, gdy chory się przeziębi. Astma: nadmierna duszność; zwł. po „katarze różanym”, < od zapachów.

18. Klatka piersiowa

Wodniak opłucnej. Krwioplucie. Zapalenie płuc: nieżytowe; przewlekłe; prawostronne; lewostronne, z chorobą serca. Zapalenie płuc o przebiegu tyfoidalnym, z bardzo utrudnionym oddychaniem, sinymi policzkami i dłońmi oraz tętnem pełnym, miękkim, drżącym i łatwo ulegającym uciskowi. Silna duszność i ucisk klatki piersiowej, z potrzebą wykonywania głębokich wdechów. Ostre kłucia w prawej połowie klatki piersiowej. Kłucia w dolnej części lewej połowy klatki piersiowej, promieniujące do barku. Ból w klatce piersiowej z okresowym kaszlem. Przeszywający, kłujący ból pod mostkiem. Uporczywy ból pod mostkiem i w prawej połowie klatki piersiowej. Intensywne pieczenie między piersiami, < po prawej stronie. Ostry, przenikający ból neuralgiczny w połowie odległości między mostkiem a brodawką sutkową. Gorący, palący strumień od prawej połowy klatki piersiowej ku wątrobie. Ból pod lewym obojczykiem po przebudzeniu. Poprzeczny ucisk obu połówek klatki piersiowej. Silne kłucia pod krótkimi żebrami. Pieczenie i ucisk w klatce piersiowej, po których następują gorąco w całym brzuchu oraz biegunka. Ból w prawej połowie klatki piersiowej promieniuje do barku; chory tylko z trudem może przyłożyć rękę do głowy.

19. Serce

Bolesne kłucia lub ból uciskający poniżej okolicy przedsercowej. Napływ krwi i gwałtowne, przyspieszone kołatanie serca, z suchą i palącą skórą. Uczucie osłabienia w okolicy serca. Przerzut reumatyzmu (lub dny) na serce po zastosowaniu środków zewnętrznych. Kołatanie serca. Niemiarowa czynność serca i nieregularne tętno, z uczuciem zimna, utratą czucia itd. Tętno wolne, nieregularne, słabe.

20. Szyja i grzbiet

Bolesność karku przy dotyku. Ból reumatyczny karku, barków i ramion. Ból po prawej stronie szyi jak po nadwyrężeniu; także po lewej stronie. Bolesność wzdłuż mięśni grzbietu; bóle wędrujące; ból bardziej odczuwalny przy głębokim wdechu. Ból przy wewnętrznym brzegu prawej łopatki. Ból kości krzyżowej wskutek podnoszenia; ból kości krzyżowej > przy pochyleniu do przodu. Ból kości krzyżowej i jelit.

21. Kończyny

Bóle reumatyczne kończyn, zwł. barków, ramion i ud, < w nocy. Pieczenie dłoni i stóp, < w nocy.

22. Kończyny górne

Świąd dołów pachowych przed miesiączką. Ból reumatyczny prawego ramienia i barku, < nocą w łóżku; chory nie może unieść ramienia; ruch (obracanie się w łóżku) znacznie go <. Ból na szczycie prawego barku. Ból prawego mięśnia naramiennego. Prawa kończyna górna zwisa bezwładnie. Uczucie zimna w ciele i prawej kończynie górnej. Pieczenie dłoni. Sztywność stawów palców. Pobolewanie kłębu prawego kciuka. Grzybiasta narośl między drugą a trzecią kością śródręcza, wystająca z dłoni na około ćwierć cala. Owrzodzenia u nasady paznokci wszystkich palców obu rąk. Zastrzał, najpierw palca prawej, potem lewej ręki. Przeszywające bóle od prawego kciuka do spojenia bródkowego.

23. Kończyny dolne

Ból reumatyczny lewego biodra. Ból reumatyczny po wewnętrznej stronie prawego uda. Ból uda jak po stłuczeniu, występujący naprzemiennie z pieczeniem i uciskiem w klatce piersiowej. Sztywność kolan. Pieczenie podeszew, < w nocy. Bóle reumatyczne kończyn; ból w miejscach, gdzie kości są najsłabiej pokryte tkankami miękkimi, lecz nie w stawach; po dotknięciu bolesnego miejsca ból natychmiast znika i pojawia się w innej części ciała. (Widziałem, jak owrzodzenia związane z próchnicą kości w okolicy kostek i goleni zmieniały się niemal na oczach po Sang. Gutteridge). Ostry ból prawej kostki i stawu palucha. Zimne stopy po południu.

24. Objawy ogólne

Znaczne wyczerpanie i osłabienie kończyn (zwł. rano po przebudzeniu) podczas chodzenia na świeżym powietrzu. Porażenie prawej strony ciała. Ogólne odrętwienie i znużenie. Nieprzyjemne, kłujące uczucie ciepła rozchodzące się po całym ciele. Osłabienie i kołatanie serca; osłabienie aż do omdlenia. Kurczowa sztywność kończyn. Uważamy ten lek za bardzo użyteczny, gdy ból wznosi się od tylnej części szyi ponad szczytem głowy, a następnie schodzi do czoła; objaw ten może występować samodzielnie albo w związku z inną dolegliwością (H. N. G.). Często jest użyteczny w dolegliwościach występujących u kobiet w klimakterium, takich jak uderzenia gorąca itd. (H. N. G.).

25. Skóra

Gorąca i sucha skóra. Świąd i pokrzywka przed nudnościami. Stare, wolno gojące się owrzodzenia, ze stwardniałymi brzegami i posokowatą wydzieliną. Polipy nosa; grzybiaste narośla. Żółtaczka. Wykwity na twarzy młodych kobiet z zaburzeniami miesiączkowymi, zwł. przy skąpym krwawieniu miesiączkowym. Łuszczące się wykwity, karbunkuły. Zatrucie Rhus.

26. Sen

Senność powodująca ociężałość umysłową i fizyczną. Bezsenność w nocy; chory budzi się przerażony, jakby miał spaść. Nie może zasnąć bez brandy. Najmniejszy hałas zakłóca sen, a jednak chory jest senny i dużo śni. (R. T. C.). Sny: o podróżach morskich, z uczuciem kołysania; o sprawach zawodowych; przerażające.

27. Gorączka

Tętno zbyt częste i pełne. Zimne stopy po południu, z bolesnym, obolałym językiem oraz sztywnością stawów kolan i palców. Uczucie zimna i dreszcze wzdłuż grzbietu wieczorem w łóżku. Wstrząsające dreszcze. Uczucie zimna z nudnościami i bólem głowy. Fala gorąca przebiegająca od głowy do żołądka. Żar gorączkowy i majaczenie. Palące gorąco szybko występujące naprzemiennie z uczuciem zimna i dreszczami. Gorączki przerywane; gorączki bagienne; gorączka nerwowa. Gorączka wskutek zapalenia płuc, wątroby lub żołądka. Obfity pot; zimny pot.

Sanguinaria canadensis